Reeks 2 — Wetenskap & Werklikheid

Sessie 3 — Die Heelal het 'n Begin

— deur Attie Retief

Die Heelal het ‘n Begin

Inleiding

Vir die grootste deel van die Westerse intellektuele geskiedenis het baie denkers aangeneem dat die heelal ewig is. Aristoteles het geleer dat die kosmos altyd was en altyd sal wees. Selfs baie moderne wetenskaplikes het tot diep in die twintigste eeu geglo dat die heelal staties en onveranderlik is, ‘n ewige agtergrond waarbinne sterre en planete hul gang gaan. Die idee van ‘n begin was vir baie ongemaklik, want dit het onmiddellik ‘n vraag geopen wat die wetenskap nie maklik kon beantwoord nie: Wat het die heelal laat begin?

En tog het die twintigste eeu alles verander. Deur ‘n reeks ontdekkings, wiskundig, waarnemend en eksperimenteel, het die wetenskap tot ‘n gevolgtrekking gekom wat eeue se filosofiese aannames omvergegooi het: die heelal is nie ewig nie. Dit het ‘n begin gehad. Daar was ‘n grens waarby tyd, ruimte, materie en energie tot stand gekom het.

Hierdie ontdekking is een van die mees teologies beduidende wetenskaplike bevindings in die geskiedenis. As die heelal ‘n begin het, is dit nie selfbestaande nie. Nie die uiteindelike werklikheid nie. In die taal van Reeks 1: kontingent, afhanklik van iets anders vir sy bestaan.

In Reeks 1, Sessie 3, het ons die groot vraag gestel: “Hoekom is daar iets eerder as niks?” Alles wat ons waarneem is kontingent. Die Beginsel van Voldoende Rede dryf ons om te soek na ‘n uiteindelike verduideliking, en daardie verduideliking moet lê in ‘n noodsaaklike werklikheid: God as die grond van bestaan. Daardie argument was suiwer filosofies. Dit het nie afgehang van wetenskaplike ontdekkings nie.

Maar nou sien ons iets merkwaardigs: die wetenskap het onafhanklik tot ‘n bevinding gekom wat presies pas by wat die filosofie en die Skrif altyd geleer het. Die heelal is nie selfverklarend nie. Dit het ‘n begin. Dit is geskep.

‘n Woord van helderheid voordat ons voortgaan. Ons redeneer nie vanaf neutrale grond na God toe nie, asof die bewyse ons eers moet oortuig van wat ons nog nie weet nie. Die Skrif is duidelik: “Die hemele vertel die eer van God” (Ps. 19:1), en wat van God geken kan word, is vir alle mense openbaar, “want God het dit aan hulle geopenbaar” (Rom. 1:19–20). In Reeks 1 het ons reeds geleer wie God is: die noodsaaklike, ewige Skepper. Wat ons nou in die kosmologie ontdek, is nie ‘n nuwe argument wat daardie waarheid moet bewys nie. Dit is die bevestiging van wat Genesis 1:1 altyd al verkondig het: “In die begin het God die hemel en die aarde geskep.” Die wetenskap ruim intellektuele struikelblokke uit die pad, en daarvoor is ons dankbaar. Maar dit is die Heilige Gees wat harte oopmaak, nie ons argumente nie.

Die Ontdekking van die Oerknal

Einstein se Algemene Relatiwiteitsteorie (1915)

Die verhaal begin met wiskunde. In 1915 het Albert Einstein sy Algemene Relatiwiteitsteorie gepubliseer, een van die grootste intellektuele prestasies in die geskiedenis van die mensdom. Hierdie teorie het ons verstaan van swaartekrag verander. Swaartekrag is nie meer ‘n krag wat oor ‘n afstand werk nie; dit is die kromming van ruimte-tyd self deur massa en energie.

Maar Einstein se eie vergelykings het iets onthul wat hom diep ongemaklik gemaak het. Die vergelykings het getoon dat die heelal dinamies is. Dit kan nie staties bly nie. Dit moet óf uitdy, óf inkrimp. ‘n Statiese, ewige heelal is wiskundig onstabiel binne die raamwerk van die Algemene Relatiwiteit.

Einstein het dit nie aanvaar nie. Hy was so oortuig dat die heelal ewig en onveranderlik moes wees, dat hy ‘n ekstra term in sy vergelykings ingevoeg het: die sogenaamde kosmologiese konstante (lambda, Λ), spesifiek om die heelal staties te hou. Hierdie term het as teengewig gedien teen swaartekrag, sodat die heelal nie inval of uitdy nie.

Jare later, toe die bewyse vir ‘n uitdyende heelal oorweldigend geword het, het Einstein hierdie toevoeging sy “grootste blunder” genoem. Hy het sy eie wiskunde gewantrou omdat die gevolge te radikaal gelyk het. Die heelal wat sy vergelykings beskryf het, was nie die ewige, stille kosmos wat hy verwag het nie. Dit was ‘n heelal in beweging, ‘n heelal met ‘n geskiedenis, en dus, by implikasie, ‘n begin.

Die wiskunde het die waarheid gewys, maar die wetenskaplike het dit eers probeer ontkom. Hoekom? Omdat ‘n begin ongemaklike vrae stel. As die heelal nie altyd daar was nie, waar kom dit vandaan? Dis ‘n vraag buite die fisika. ‘n Metafisiese vraag. En vir baie was dit ‘n vraag wat te na aan teologie gekom het.

Friedmann en Lemaître: Die Heelal Dy Uit

Dit was nie Einstein self wat die implikasies van sy teorie ten volle deurdink het nie. Dit was twee ander wetenskaplikes, amper gelyktydig, wat die stap geneem het om te sê: die vergelykings beteken wat hulle sê. Die heelal dy uit.

Alexander Friedmann, ‘n Russiese wiskundige en kosmolooog, het in 1922 oplossings vir Einstein se veldvergelykings gepubliseer wat getoon het dat die heelal kan uitdy of inkrimp. Friedmann se modelle was wiskundig korrek, maar Einstein het dit aanvanklik as ‘n fout beskou. (Hy moes later erken dat Friedmann reg was.)

Maar die mees merkwaardige figuur in hierdie verhaal is Georges Lemaître, ‘n Belgiese Katolieke priester wat ook ‘n briljante fisikus was. In 1927 het Lemaître, onafhanklik van Friedmann, dieselfde gevolgtrekking bereik: die heelal dy uit. Maar hy het verder gegaan. As die heelal uitdy, was dit vroeër kleiner. Speel die geskiedenis terug soos ‘n film wat jy terugspoel, en alles kom nader en nader aan mekaar, totdat jy ‘n punt bereik waar alle materie en energie in ‘n onvoorstelbaar digte, klein beginpunt saamgepers was.

Lemaître het dit die “oer-atoom” (primeval atom) genoem: ‘n kosmologiese ontploffing vanuit hierdie oer-toestand. ‘n Begin van alles.

Hier is ‘n man wat priester en fisikus was, wat die wiskunde gevolg het tot sy logiese gevolgtrekking, en wat verkondig het dat die heelal ‘n begin gehad het. Hy het nie by die Bybel begin en probeer om die wetenskap in te pas nie. Hy het by die fisika begin en ontdek dat die wetenskap na dieselfde rigting wys as Genesis 1:1.

Toe Lemaître sy idee vir Einstein voorgelê het, was Einstein se reaksie veelseggend. Hy het gesê: “Vos calculs sont corrects, mais votre physique est abominable” — “U berekeninge is korrek, maar u fisika is afskuwelik.” Einstein het die wiskunde erken, maar die gevolge verwerp. Die idee van ‘n begin was vir hom te ongemaklik.

Hierdie weerstand teen die idee van ‘n begin was nie uniek aan Einstein nie. Dit was ‘n breë gevoel in die wetenskaplike gemeenskap. ‘n Begin het teïstiese implikasies. As die heelal nie ewig is nie, as dit ‘n oorsaak het, staan ons voor ‘n vraag wat die naturalistiese wêreldbeskouing nie maklik kan beantwoord nie.

Edwin Hubble se Waarnemings (1929)

Terwyl Friedmann en Lemaître die teorie uitgewerk het, het die empiriese bevestiging gekom van ‘n onverwagte kant. Edwin Hubble, die Amerikaanse astronoom, het in 1929 met die groot teleskoop op Mount Wilson iets ontdek wat die kosmologie vir altyd sou verander.

Hubble het die lig van verre sterrestelsels bestudeer en opgemerk dat die lig konsekwent na die rooi kant van die spektrum verskuif was, ‘n verskynsel wat bekendstaan as rooiverskuiwing (redshift). Wanneer ‘n ligbron van jou af wegbeweeg, word die golflengte van sy lig uitgerek en dit verskuif na die rooi kant van die spektrum. (Dieselfde beginsel as wanneer ‘n ambulans se sirene laer klink wanneer dit van jou af wegry: die Doppler-effek.)

Hubble het ontdek dat feitlik alle sterrestelsels van ons af wegbeweeg, en hoe verder hulle is, hoe vinniger beweeg hulle weg. Die heelal dy uit. Nie dat die sterrestelsels deur die ruimte vlieg soos skrapnel na ‘n ontploffing nie, maar dat die ruimte self uitrek, soos kolle op ‘n ballon wat al groter geblaas word. Elke kol (sterrestelsel) beweeg van elke ander kol af weg, nie omdat hulle self beweeg nie, maar omdat die ballon (die ruimte) uitrek.

Hierdie waarneming het Lemaître se teorie bevestig. Die heelal dy uit. Spoel die proses terug, en die heelal was vroeër kleiner, digter, warmer. Gaan ver genoeg terug, en jy bereik ‘n punt waar alles begin het.

Die heelal het ‘n geskiedenis. Dit is nie ewig en onveranderlik nie. Dit het ‘n begin gehad.

Die Kosmiese Mikrogolf-Agtergrondstraling (1965)

Die mees dramatiese bevestiging van die Oerknal het in 1965 gekom. Amper per ongeluk.

Arno Penzias en Robert Wilson, twee radio-astronome by Bell Laboratories in New Jersey, was besig om ‘n sensitiewe antenne te kalibreer vir satellitkommunikasie. Hulle het ‘n aanhoudende, lae-vlak geruis opgepik wat hulle nie kon verklaar nie. Dit het van elke rigting gekom. Nie van ‘n spesifieke ster of sterrestelsel nie, maar van die hemel self, eweredig verspreid in alle rigtings.

Hulle het eers gedink dit was ‘n tegniese fout. Hulle het selfs duiwe van die antenne af verjaag, want hulle het gewonder of die geruis van duiwemis afkomstig was. Maar die sein het gebly. Dit was oral. Altyd dieselfde. En dit het ooreengekom met presies die tipe straling wat teoretiese fisici voorspel het as die oorblyfsel van die Oerknal.

Wat hulle ontdek het, was die kosmiese mikrogolf-agtergrondstraling (KMA), die “nagalm” van die skepping. Toe die heelal nog jonk en geweldig warm was, was alle materie en energie in ‘n digte, gloeiende plasma. Soos die heelal uitgedrei en afgekoel het, is hierdie straling “vrygelaat” en het dit die heelal begin vul. Oor biljoene jare het dit afgekoel tot mikrogolwe. Dit is presies wat Penzias en Wilson opgepik het.

Hierdie ontdekking was ‘n keerpunt. Nie meer ‘n teorie of ‘n wiskundige model nie. Daar was ‘n fisiese, meetbare oorblysel van die begin van die heelal. Ons kan, letterlik, die nagalm van die skepping hoor.

Die straling wat jou televisie as “sneeu” sou wys (in die ou dae van analoog-televisie), is deels afkomstig van hierdie kosmiese agtergrondstraling. ‘n Fraksie van daardie geruis is die laaste fluistering van die oomblik toe die heelal tot stand gekom het. Ons leef in die nagalm van die skepping.

Penzias en Wilson het die Nobelprys vir Fisika in 1978 ontvang vir hierdie ontdekking. Penzias het later gesê: “The best data we have are exactly what I would have predicted had I nothing to go on but the first five books of Moses, the Psalms, and the Bible as a whole.”

Die Ironie van Fred Hoyle

Daar is ‘n besondere ironie in die geskiedenis van die kosmologie.

Die term “Big Bang” (“Oerknal”) is nie deur ‘n voorstander van die teorie bedink nie. Dit is gemunt deur Fred Hoyle, ‘n Britse astronoom en oortuigde ateïs, tydens ‘n BBC-radioprogram in 1949. Hoyle het die term as spotnaam gebruik. Hy het die idee van ‘n begin belaglik gevind en dit minagtend ‘n “big bang” genoem.

Hoekom was Hoyle so gekant teen die Oerknalteorie? Omdat hy die teïstiese implikasies daarvan ingesien het. As die heelal ‘n begin het, is dit makliker om te argumenteer dat dit ‘n Skepper het. Hoyle het dit openlik erken. Hy het verkies om die Bestendige Toestand-model (Steady State model) te verdedig, wat geleer het dat die heelal ewig is en dat nuwe materie voortdurend spontaan ontstaan om die digtheid konstant te hou soos die heelal uitdy.

Hoyle se model was nie dom nie. Dit was ‘n ernstige wetenskaplike voorstel. Maar dit het ‘n duidelike ideologiese motivering gehad: om die implikasie van ‘n begin te vermy. Hoyle het selfs erken dat die Oerknalteorie hom herinner aan die Bybelse skeppingsverhaal, en dat dit hom gesteur het.

Die ironie? Die kosmiese mikrogolf-agtergrondstraling het Hoyle se model finaal weerlê. Die heelal het ‘n begin, en Hoyle se spot het die naam geword waarmee die hele wêreld hierdie begin ken.

Hierdie geskiedenis wys dat wetenskaplike teenstand teen die begin van die heelal nie altyd suiwer wetenskaplik gemotiveer was nie. Soms het filosofiese en ideologiese vooroordele ‘n rol gespeel. Die weerstand teen ‘n begin was, vir sommige, weerstand teen die moontlikheid van ‘n Skepper.

Die Borde-Guth-Vilenkin-stelling (2003)

Na die oorspronklike bevestiging van die Oerknal het sommige kosmoloe probeer om die begin te ontduik. Hulle het modelle voorgestel waarin die Oerknal nie werklik die absolute begin was nie. Miskien was daar iets “voor” die Oerknal. Miskien het die heelal deur ewige siklusse van uitdying en inkrimping gegaan. Miskien is ons heelal net een van baie in ‘n ewige multiversum.

In 2003 het drie prominente kosmoloe, Arvind Borde, Alan Guth en Alexander Vilenkin, ‘n stelling bewys wat hierdie ontduikingsroetes afgesluit het. Die Borde-Guth-Vilenkin-stelling (BGV-stelling) bewys dat enige heelal wat gemiddeld oor sy geskiedenis uitdy, ‘n verlede-ruimte-tyd-grens moet hê. Met ander woorde: ‘n begin.

Hierdie stelling is merkwaardig in sy algemeenheid. Dit maak nie saak wat die spesifieke fisika van die vroeë heelal was nie. Dit maak nie saak of die heelal deur inflasie gegaan het of nie. En as daar ‘n multiversum is wat gemiddeld uitdy (en alle bekende modelle veronderstel dit), dan het die multiversum self ‘n begin.

Alexander Vilenkin het dit onomwonde gestel:

“All the evidence we have says that the universe had a beginning.”

En elders:

“It is said that an argument is what convinces reasonable men and a proof is what it takes to convince even an unreasonable man. With the proof now in place, cosmologists can no longer hide behind the possibility of a past-eternal universe. There is no escape.”

Die gewig van hierdie stelling moet waardeer word. Dit is nie ‘n teologiese argument nie. Dit is ‘n wiskundige bewys, gepubliseer in ‘n eweknie-beoordeelde fisika-tydskrif, deur drie vooraanstaande kosmoloe van wie geen een ‘n teïs is nie. Vilenkin is self ‘n agnostikus. Guth is een van die argitekte van die inflasionêre kosmologie. Hulle het nie probeer om die bestaan van God te bewys nie. Hulle het die wiskunde gevolg tot sy logiese gevolgtrekking.

En daardie gevolgtrekking is: die heelal het ‘n begin.

Wat beteken “begin” hier? Nie dat daar ‘n oomblik in tyd was “voor” die begin nie, want tyd self het met die begin tot stand gekom. Dit beteken dat die verlede eindig is, dat jy nie oneindig ver terug in die tyd kan gaan nie. Daar is ‘n grens, ‘n punt waarby die heelal, insluitend tyd self, begin het om te bestaan.

Vir die materialistiese wêreldbeskouing is dit ‘n ernstige uitdaging. As die heelal altyd daar was, kon ‘n mens argumenteer dat dit geen verduideliking nodig het nie, dat dit net ‘n “brute fact” is, ‘n kaal feit sonder rede. Maar as die heelal ‘n begin het, is dit moeilik om te ontkom aan die vraag: Wat het dit veroorsaak?

Die Kalām Kosmologiese Argument

Die Kalām kosmologiese argument is een van die eenvoudigste argumente in die filosofie van die godsdiens. Dit is in sy moderne vorm geformaliseer deur die filosoof William Lane Craig, maar het diep wortels in die Middeleeuse Islamitiese filosofie (veral by denkers soos al-Ghazali en al-Kindi) en is ten volle versoenbaar met klassieke Christelike teïsme. (Craig self is ‘n Molinis, ‘n teologiese tradisie wat op bepaalde punte van die Gereformeerde tradisie verskil, maar die Kalām-argument self is onafhanklik van sy spesifieke teologie en werk volledig binne die raamwerk van klassieke teïsme en die Gereformeerde belydenis.)

Die argument het drie eenvoudige stappe:

1. Alles wat begin bestaan, het ‘n oorsaak.
2. Die heelal het begin bestaan.
3. Dus het die heelal ‘n oorsaak.

Premisse 1: Alles wat begin bestaan, het ‘n oorsaak

Hierdie premisse lyk amper te vanselfsprekend om te verdedig. Dinge verskyn nie sonder rede nie. As jy soggens wakker word en daar staan ‘n perd in jou sitkamer, aanvaar jy onmiddellik dat daar ‘n verduideliking is. Jy oorweeg nie vir ‘n oomblik dat die perd uit niks tot stand gekom het nie.

Die beginsel dat iets nie uit niks kan ontstaan nie (ex nihilo nihil fit, “uit niks, niks”) is een van die grondliggende beginsels van rasionele denke. Dit onderlê alle wetenskap, alle geskiedkunde, alle alledaagse logika. Verwerp dit, en jy het geen rede om enigiets te verduidelik nie, want dan kan enigiets op enige tydstip sonder rede uit niks verskyn.

Tog het sommige skeptici hierdie premisse bevraagteken. Die mees algemene beswaar kom van die kwantummeganika: “Maar subatomiese deeltjies ‘verskyn’ spontaan in ‘n kwantumvakuum!” Ons kom hieronder hierop terug, maar ‘n kwantumvakuum is nie “niks” nie. Dit is ‘n fisiese toestand met energie, wette en struktuur. Deeltjies wat uit ‘n kwantumvakuum “verskyn”, is fluktuasies binne ‘n reeds bestaande fisiese raamwerk, nie iets wat uit absolute niks tot stand kom nie.

Absolute niks, geen ruimte, geen tyd, geen energie, geen wette, geen potensiaal, geen kwantumveld, kan niks voortbring nie. Soos Leibniz dit gestel het: “Hoekom is daar iets eerder as niks? Want niks is eenvoudiger en makliker as iets.” As daar werklik niks was, sou daar vir ewig niks gewees het.

Premisse 2: Die heelal het begin bestaan

Hierdie premisse word ondersteun deur twee soorte bewyse: filosofiese argumente en wetenskaplike getuienis.

Filosofiese argumente:

Die idee van ‘n werklike, voltooide oneindige verlede is filosofies problematies. ‘n Werklike oneindigheid kan nie deur opeenvolgende toevoeging voltooi word nie. Jy kan nie tot oneindig tel deur een vir een by te voeg nie. As die verlede werklik oneindig was, sou die huidige oomblik nooit bereik kon word nie, want jy sou ‘n oneindige aantal oomblikke moes deurleef het om hier te kom. Dis soos om te probeer om ‘n biblioteek met oneindig baie boeke volledig deur te lees. Jy kan dit nooit klaarmaak nie, en tog beweer ons dat ons vandag “klaar” is met die verlede.

Wetenskaplike getuienis:

Soos ons gesien het, ondersteun die Algemene Relatiwiteitsteorie, Hubble se waarnemings, die kosmiese mikrogolf-agtergrondstraling en die BGV-stelling almal die gevolgtrekking dat die heelal ‘n begin gehad het. Die wetenskaplike getuienis het oor die afgelope eeu konsekwent in een rigting gewys: die verlede is eindig.

Gevolgtrekking: Die heelal het ‘n oorsaak

As die twee premisses waar is, volg die gevolgtrekking onvermydelik: die heelal het ‘n oorsaak. Maar wat kan ons oor hierdie oorsaak aflei?

Hier word die argument besonder interessant. As die oorsaak die hele heelal tot stand gebring het, alle materie, alle energie, alle ruimte en alle tyd, dan moet hierdie oorsaak self buite materie, energie, ruimte en tyd staan. Ons kan dus aflei dat die oorsaak van die heelal die volgende eienskappe moet hê:

• Tydloos — want tyd self het met die heelal begin. Die oorsaak kan nie binne tyd bestaan voor daar tyd was nie.
• Ruimteloos — want ruimte self het met die heelal begin. Die oorsaak bestaan nie “iewers” in die fisiese ruimte nie.
• Immaterieel — want alle materie en energie het met die heelal begin. Die oorsaak is nie fisies nie.
• Enorm kragtig — want dit het die hele heelal tot stand gebring.
• Persoonlik — en hierdie punt is kritiek.

Hoekom persoonlik? Oorweeg dit: as die oorsaak tydloos en onveranderlik is, hoe kan ‘n tydelike gevolg (die heelal) ooit tot stand kom? As ‘n werkende oorsaak noodsaaklik en ewig is, sou jy verwag dat die gevolg ook ewig is. As die voorwaardes vir die heelal se bestaan altyd teenwoordig was, hoekom bestaan die heelal nie altyd nie?

Die enigste manier om dit te verklaar, is as die oorsaak ‘n vrye agent is, ‘n wese met die vermoë om te kies om te skep. ‘n Persoonlike wese kan ‘n nuwe gevolg in stand bring deur ‘n vrye wilsbesluit, selfs al het dit die mag gehad om dit altyd te doen. ‘n Onpersoonlike oorsaak het nie hierdie vermoë nie. As die voorwaardes altyd vervul is, sou die gevolg altyd bestaan.

Met ander woorde: die oorsaak van die heelal is tydloos, ruimteloos, immaterieel, enorm kragtig en persoonlik. Dit is presies wat die klassieke Christelike tradisie altyd oor God gesê het. Nie ‘n “god van die gapings” nie, maar ‘n logiese afleiding uit die aard van die oorsaak self.

Eerlike Omgang met Besware

‘n Eerlike intellektuele gesprek vereis dat ons die sterkste besware teen hierdie argument ernstig neem.

Beswaar 1: Kwantumvakuumfluktuasies

Sommige het geargumenteer dat in die kwantummeganika deeltjies “uit niks” kan verskyn, sogenaamde kwantumvakuumfluktuasies. As deeltjies sonder oorsaak kan ontstaan, hoekom nie die hele heelal nie?

Die antwoord is dat ‘n kwantumvakuum nie “niks” is nie. Dit is een van die algemene denkfoute in hierdie debat. ‘n Kwantumvakuum is ‘n fisiese toestand: dit het energie, dit gehoorsaam wette, dit het ‘n struktuur. Wanneer deeltjies in ‘n kwantumvakuum “verskyn”, gebeur dit binne ‘n reeds bestaande fisiese raamwerk met spesifieke eienskappe. Nie skepping uit niks nie, maar ‘n proses binne ‘n reeds bestaande werklikheid.

Om die heelal uit ‘n kwantumvakuum te probeer verklaar, skuif die vraag net een stap terug: waar kom die kwantumvakuum self vandaan? Wie of wat het die wette en eienskappe daargestel wat kwantumfluktuasies moontlik maak?

Soos die fisikus en agnostikus Paul Davies dit gestel het: “There is no free lunch. Someone has to pay the bill.” Die kwantumvakuum is nie “niks” nie. Dit is ‘n fisiese toestand wat self ‘n verduideliking benodig.

Beswaar 2: Hawking se Geen-Grens-Voorstel

Stephen Hawking het in sy beroemde boek A Brief History of Time (en later in The Grand Design) voorgestel dat die heelal geen grens in tyd het nie, dat tyd naby die “begin” van vorm verander en soos ‘n geslote oppervlak word, soos die Suidpool van die aarde. Net soos daar niks “suid van die Suidpool” is nie, is daar niks “voor die begin” nie. Nie omdat daar ‘n begin is nie, maar omdat die vraag nie meer sin maak nie.

Dit is ‘n vindingryke voorstel, maar dit het ernstige beperkings.

Eerstens is dit wiskundig spekulatief. Dit gebruik sogenaamde “denkbeeldige tyd” (imaginary time), ‘n wiskundige instrument wat nie noodwendig fisiese werklikheid verteenwoordig nie. Selfs Hawking het erken dat die vraag of denkbeeldige tyd werklik is, ‘n oop vraag bly.

Tweedens, selfs as die model korrek sou wees, elimineer dit nie die behoefte aan ‘n verduideliking nie. Die heelal in Hawking se model is steeds eindig in die verlede. Dit het steeds ‘n “begin” in die sin dat dit nie ewig in die verlede strek nie. Die vraag bly: hoekom bestaan hierdie geslote, eindige heelal? Hoekom is daar hierdie spesifieke kwantum-gravitasionele toestand eerder as niks?

Hawking het self hierdie vraag gestel, op ‘n merkwaardige wyse, in A Brief History of Time:

“What is it that breathes fire into the equations and makes a universe for them to describe?”

Dit is miskien die mees teologies suggestiewe vraag wat ‘n fisikus ooit gevra het. Selfs as jy die volledige wiskundige beskrywing van die heelal het, al die vergelykings, al die wette, bly die vraag: hoekom is daar enigiets om deur daardie vergelykings beskryf te word? Wiskunde alleen kan nie verduidelik waarom daar werklikheid is nie. Vergelykings bestaan op papier. Hulle skep nie heelalle nie.

Hawking se latere pogings om hierdie vraag te beantwoord was ironies genoeg nog minder bevredigend. In The Grand Design (2010) het hy beweer dat die heelal homself “uit niks” kon skep op grond van die wet van swaartekrag. Maar die wet van swaartekrag is nie “niks” nie. Dit is ‘n fisiese wet met spesifieke eienskappe. Om te sê dat die heelal uit die wet van swaartekrag ontstaan het, beantwoord nie die vraag waarom daar enigsins ‘n wet van swaartekrag is nie, of waarom dit hierdie spesifieke eienskappe het.

Die filosoof John Lennox het dit treffend opgesom: “Because there is a law of gravity, the universe can and will create itself from nothing. The laws of physics can produce something from nothing. But what produces the laws of physics?”

Die Verband met Reeks 1

Die verbande met Reeks 1 is merkwaardig.

In Reeks 1, Sessie 3, het ons die groot vraag gestel: “Hoekom is daar iets eerder as niks?” Ons het gekyk na die onderskeid tussen kontingente en noodsaaklike bestaan. Alles wat ons waarneem is kontingent: dit het sy bestaan aan iets anders te danke. Ons het die Beginsel van Voldoende Rede bespreek, die idee dat vir enigiets wat bestaan, daar ‘n rede moet wees waarom dit so is en nie anders nie.

En ons het tot die gevolgtrekking gekom dat daar ‘n noodsaaklike werklikheid moet wees, iets wat self nie afhanklik is van iets anders nie, maar wat die uiteindelike grond en draer is van alles wat bestaan. In die Christelike verstaan is dit God: die selfbestaande, ewige Skepper.

Daardie argument was suiwer filosofies. Dit het nie afgehang van enige wetenskaplike ontdekking nie. Selfs as die heelal ewig was, sou die kontingensie-argument steeds geld, want selfs ‘n ewige heelal is kontingent. Dit verklaar nie sy eie bestaan nie.

Maar nou sien ons dat die wetenskap onafhanklik tot ‘n bevinding gekom het wat hierdie filosofiese argument versterk en aanvul. Die heelal is nie ewig nie. Dit het ‘n begin gehad. Dit is nie selfbestaande nie. Dit is presies so kontingent soos die filosofie altyd vermoed het, en nou bevestig die kosmologie dit.

Die twee lyne van bewyse, die filosofiese en die wetenskaplike, konvergeer. Die kontingensie-argument sê: die heelal, of dit ewig is of nie, kan nie sy eie uiteindelike verduideliking wees nie. Die Kalām-argument voeg by: en trouens, die heelal is nie eens ewig nie. Dit het ‘n begin, wat die behoefte aan ‘n oorsaak nog meer akuut maak.

Saam wys hierdie argumente na presies wat die klassieke Christelike teïsme altyd geleer het: ‘n geskape, afhanklike wêreld wat sy bestaan te danke het aan ‘n noodsaaklike, selfbestaande God. Nie ‘n toevallige ooreenkoms nie. Dit is wat ons sou verwag as die Christelike wêreldbeskouing waar is.

Romeine 1:20 sê: “Want sy onsigbare dinge kan van die skepping van die wêreld af deur sy werke begryp en duidelik gesien word, naamlik sy ewige krag en goddelikheid.” Die apostel Paulus het nie van die Oerknal geweet nie, maar hy het geweet dat die skepping self na die Skepper wys. En nou, tweeduisend jaar later, bevestig die beste kosmologiese wetenskap presies dit.

Multiversum-Hipoteses

Wanneer die bewyse vir die begin van die heelal bespreek word, kom die multiversum-hipotese feitlik altyd ter sprake as ‘n poging om die implikasies te ontduik.

Wat is die Multiversum?

Die idee van ‘n multiversum stel voor dat ons heelal nie die enigste een is nie, dat daar miskien ontelbaar baie heelalle bestaan, elk met moontlik verskillende natuurwette en eienskappe. Daar is verskeie weergawes van hierdie idee:

Die “String Landscape”: In sekere weergawes van snaarteorie is daar ‘n enorme aantal moontlike konfigurasies van die basiese fisiese konstantes, miskien 10^500 of meer. Sommige fisici het voorgestel dat al hierdie konfigurasies werklik gerealiseer word in verskillende heelalle.

Ewige Inflasie: Volgens hierdie model is die inflasionêre uitdying wat ons heelal vroeë geskiedenis gekenmerk het, nie ‘n eenmalige gebeurtenis nie. Inflasie gaan voort in die meeste van die ruimte, en af en toe “breek” ‘n stukkie af en vorm ‘n nuwe heelal met sy eie eienskappe. Die proses gaan voort vir altyd in die toekoms, al het dit ‘n begin in die verlede (soos die BGV-stelling bevestig).

Die Baie-Wêrelde-Interpretasie: In die kwantummeganika stel hierdie interpretasie voor dat elke kwantum-meting die heelal in vertakkings “splits,” sodat elke moontlike uitkoms in ‘n afsonderlike werklikheid gerealiseer word.

Elimineer die Multiversum die Behoefte aan ‘n Verduideliking?

Nee.

Eerstens, selfs as ‘n multiversum bestaan, het dit self ‘n verduideliking nodig. As daar ‘n meganisme is wat heelalle genereer, of dit nou ewige inflasie of ‘n kwantumlandskap is, dan is die vraag onmiddellik: Waar kom hierdie meganisme vandaan? Wie of wat het die wette en voorwaardes daargestel wat die generering van heelalle moontlik maak?

Die multiversum skuif die vraag net een vlak terug. In plaas van te vra “Waarom bestaan hierdie heelal?” vra ons nou “Waarom bestaan hierdie multiversum?” Die fundamentele vraag, “Waarom is daar iets eerder as niks?”, bly onbeantwoord. ‘n Multiversum is net so kontingent as ‘n enkele heelal. Dit verklaar nie sy eie bestaan nie.

Tweedens, soos ons gesien het, het die BGV-stelling getoon dat selfs ‘n multiversum wat gemiddeld uitdy, ‘n begin moet hê. Die multiversum ontsnap nie die begin nie.

Derdens, die multiversum is nie empiries toetsbaar nie. Ons kan nie ander heelalle waarneem nie. Ons kan nie eksperimente ontwerp om die bestaan van ‘n multiversum te bevestig of te weerlê nie. Dit is, in die strengste sin van die woord, ‘n teoretiese konstruksie, ‘n spekulasie, hoe wiskundig gesofistikeerd ook al.

Hier lê ‘n diep ironie. Dieselfde mense wat dikwels “wetenskaplike bewyse” eis vir die bestaan van God, aanvaar geredelik ‘n multiversum waarvoor daar geen direkte empiriese bewyse is nie. Die multiversum word nie geglo omdat dit waargeneem is nie, maar omdat dit ‘n manier bied om die fyninstelling van die heelal te verklaar sonder om ‘n Skepper te veronderstel. Dit is, in werklikheid, ‘n metafisiese verbintenis wat as wetenskap aangebied word.

Ons sê nie dat die multiversum onmoontlik is nie. Dit is dalk waar. Maar selfs as dit waar is, verander dit niks aan die fundamentele vraag nie. Die multiversum, net soos ‘n enkele heelal, is kontingent. Dit het ‘n begin. Dit verklaar nie sy eie bestaan nie. Die behoefte aan ‘n noodsaaklike, selfbestaande grond van alle werklikheid bly onveranderd.

Roger Penrose se Kritiek

Die briljante wiskundige fisikus Sir Roger Penrose, ‘n Nobelpryslaureaat en een van die mees gerespekteerde denkers in die teoretiese fisika, het skerp kritiek uitgespreek teen die gebruik van die multiversum as verduideliking.

Penrose het daarop gewys dat die multiversum nie werklik iets verduidelik nie. Dit is ‘n manier om die behoefte aan verduideliking te vermy. As jy sê dat alles wat moontlik is iewers gerealiseer word, verduidelik jy niks, want jy het niks uitgesluit nie. ‘n “Teorie” wat alles verduidelik, verduidelik in werklikheid niks.

Penrose het ook berekeninge gedoen wat aantoon dat die spesifieke toestand van ons heelal se begin so onwaarskynlik is dat selfs ‘n multiversum nie help nie. Die kans dat ons spesifieke heelal per toeval uit ‘n multiversum sou ontstaan met die lae entropie (orde) wat dit het, is so klein (Penrose bereken dit as 1 in 10^(10^123)) dat dit nie rasioneel is om dit aan toeval toe te skryf nie, selfs binne ‘n multiversum van onvoorstelbare grootte.

Penrose is nie ‘n teïs nie. Hy het nie hierdie berekeninge gedoen om God se bestaan te bewys nie. Maar sy werk wys dat die multiversum nie die maklike ontsnapping is wat sommige hoop nie. Die presiese begin van ons heelal vra na ‘n verduideliking wat dieper gaan as “toeval oor baie heelalle.”

Wat die Fisika Nie Kan Beantwoord Nie

Daar is ‘n wydverspreide aanname dat die wetenskap, veral die fisika, in beginsel alle vrae kan beantwoord. As ons net genoeg navorsing doen, genoeg eksperimente uitvoer, genoeg data versamel, sal ons uiteindelik alles weet. Hierdie siening word soms scientisme genoem: die geloof dat die wetenskap die enigste betroubare bron van kennis is.

Maar die fisika het inherente beperkings. Dit is nie beperkings van tegnologie of kennis wat ooit oorbrug sal word nie. Dit is beperkings van die aard van wat fisika is en wat dit kan doen.

Die fisika kan die hoe van die heelal beskryf. Dit kan ons vertel wat gebeur het vanaf die eerste Planck-tyd (10⁻⁴³ sekondes) na die Oerknal. Dit kan die uitdying van die heelal modelleer, die vorming van atome beskryf, die ontstaan van sterrestelsels verklaar.

Maar die fisika kan nie die waarom beantwoord nie.

Hoekom is daar ‘n heelal wat deur hierdie wette geregeer word? Hoekom is daar enigsins wette? Hoekom het hierdie wette spesifiek die eienskappe wat hulle het? Hoekom is daar iets om deur fisika beskryf te word?

Hierdie vrae val buite die bestek van die fisika. Nie omdat fisici nie hard genoeg probeer nie, maar omdat fisika van aard die patrone en reëlmatighede van ‘n reeds bestaande werklikheid bestudeer. Dit kan nie verduidelik waarom daar enigiets is om te bestudeer nie.

Dis soos om te vra waarom daar musiek bestaan deur die klankgolwe te analiseer. Jy kan presies beskryf hoe die golwe voortgeplant word, watter frekwensies betrokke is, hoe die oor dit waarneem. Maar jy het nog steeds nie verduidelik waarom daar musiek is nie, waarom daar ‘n heelal is waarin klank en ore en bewussyn en skoonheid bestaan.

Hawking het hierdie beperking raakgesien. In A Brief History of Time het hy gevra:

“What is it that breathes fire into the equations and makes a universe for them to describe? Why does the universe go to all the bother of existing?”

‘n Pragtige formulering. Die vergelykings van fisika beskryf die struktuur van die heelal. Maar vergelykings op sigself is net patrone, reëls, abstraksies. Hulle het geen mag om iets tot stand te bring nie. ‘n Wiskundige vergelyking kan ‘n kring beskryf, maar dit kan nie ‘n kring skep nie. So ook kan die wette van fisika die heelal beskryf, maar hulle kan nie verduidelik waarom daar ‘n heelal is om te beskryf nie.

Hawking het later, soos ons genoem het, probeer om hierdie vraag te beantwoord deur te sê dat die wet van swaartekrag die heelal kon “skep.” Maar dit is ‘n sirkelredenering: jy veronderstel reeds die bestaan van ‘n fisiese wet (swaartekrag) om die bestaan van die fisiese werklikheid te verklaar. Die vraag is juis: waarom is daar enigsins fisiese wette?

Die eerlike erkenning is dat die fisika nie die diepste metafisiese vraag kan beantwoord nie. Dit kan die struktuur van die werklikheid beskryf, maar nie die bestaan van die werklikheid verklaar nie. Vir dié antwoord moet ons na die metafisika kyk, na die filosofie, na die teologie. En soos ons gesien het, wys die beste filosofiese redenasie na ‘n noodsaaklike, selfbestaande, persoonlike God as die uiteindelike grond van alle werklikheid.

Dit is nie ‘n erkenning van onkunde nie. Dit is ‘n erkenning van verskillende vlakke van verduideliking. Die fisikus kan vra hoe die heelal werk. Die filosoof kan vra waarom dit bestaan. Die teoloog kan vra wie dit geskep het en wat die doel daarvan is. Hierdie vrae is nie in kompetisie met mekaar nie. Hulle vul mekaar aan, soos verskillende vensters wat op dieselfde werklikheid uitkyk.

John Lennox, die Oxford-wiskundige en Christelike denker, gebruik die analogie van ‘n motor. Jy kan ‘n motor op twee vlakke verduidelik. Op die een vlak praat jy oor verbrandingsmotore, brandstof, suiers en vonkproppe: die “hoe” van hoe die motor werk. Op die ander vlak praat jy oor Henry Ford, wat die motor ontwerp het, en waarom hy dit gemaak het: die “wie” en die “waarom.” Hierdie twee verduidelikings weerspreek mekaar nie. Albei is waar. Albei is nodig vir ‘n volledige verstaan.

So ook met die heelal. Die fisika kan ons vertel hoe die heelal werk. Maar vir die vraag waarom dit bestaan, wat dit is wat “vuur in die vergelykings blaas”, het ons ‘n antwoord nodig wat bo die fisika uitreik. Daardie antwoord, sê die Christelike tradisie, is die lewende God wat uit vrye wil geskep het.

Die Bybelse Perspektief

Wat sê die Skrif?

Genesis 1:1 — “In die begin het God die hemel en die aarde geskep.”

Miskien die mees bekende sin in die hele Bybel, en een van die mees merkwaardige stellings in die hele antieke literatuur. In ‘n wêreld waar die meeste volke geglo het dat die heelal ewig is, of dat dit gevorm is uit reeds bestaande materie deur ‘n beperkte god of gode, verklaar Genesis dat God die hemel en die aarde geskep het. Die Hebreeuse woord bara dui op ‘n skeppende handeling wat slegs aan God toegeskryf word. Nie die herrangskikking van bestaande materiaal nie. Die daarstelling van iets nuuts.

“In die begin”: daar was ‘n begin. Nie ‘n ewige siklus nie. Nie ‘n oneindige verlede nie. ‘n Begin. Tyd, ruimte en materie het ‘n aanvangspunt gehad, en daardie aanvangspunt was God se skeppende daad.

Dit was ‘n radikale stelling in die antieke wêreld. Die Grieke, die Egiptenare, die Babiloniërs: die meeste het aangeneem dat die basiese stof van die werklikheid ewig was. Genesis staan feitlik alleen in die antieke wêreld met die stelling dat alles, selfs die basiese stof van die werklikheid, ‘n begin gehad het in God se vrye skeppingsbesluit.

En dit is presies wat die moderne kosmologie in die twintigste eeu bevestig het. Die heelal het ‘n begin. Dit is nie ewig nie. Dit is nie selfverklarend nie. Dit is geskep.

Hebreërs 11:3 — “Deur die geloof verstaan ons dat die wêreld deur die woord van God toeberei is, sodat die dinge wat gesien word, nie ontstaan het uit sienlike dinge nie.”

Hierdie vers is merkwaardig. Dit leer dat die sigbare werklikheid nie uit reeds bestaande sigbare dinge voortgekom het nie. Dit is ‘n vroeë, Bybelse uitdrukking van wat die teologie creatio ex nihilo noem: skepping uit niks. God het nie die heelal gebou uit materiaal wat reeds beskikbaar was nie. Hy het dit tot stand geroep deur sy Woord.

Psalm 33:6, 9 — “Deur die Woord van die Here is die hemele gemaak en deur die Gees van sy mond hulle hele leër. … Want Hý het gespreek, en dit was; Hý het gebied, en dit staan.”

Hier sien ons die absolute soewereiniteit van God se skeppende daad. Hy het gespreek, en dit was. Geen stryd, geen moeite, geen beperking. Die hele heelal het tot stand gekom deur die blote woord van God. “Hy het gebied, en dit staan.”

Hierdie verse skets ‘n beeld van ‘n God wat nie moeite doen om te skep nie, maar wat met absolute vryheid en mag besluit dat daar iets sal wees. Die afstand tussen “niks” en “alles” word oorbrug deur ‘n enkele woord van die Almagtige.

Jesaja 40:26 — “Slaan julle oë op na bo en kyk! Wie het hierdie dinge geskape? Hy wat hulle leër uitlei volgens getal, hulle almal by die naam roep; vanweë die grootheid van Sy krag en omdat Hy sterk van mag is, ontbreek daar nie een nie.”

Die profeet nooi ons om op te kyk, na die sterre, na die hemelruim, en te vra: Wie het dit geskep? Nie “wat” nie, maar “Wie.” Die vraag na die oorsprong van die heelal is nie ‘n onpersoonlike, meganiese vraag nie. Dit lei na ‘n Persoon.

Nie ‘n “God van die Gapings” Nie

Die Bybelse verstaan van God as Skepper is nie ‘n “God van die gapings”-argument nie. ‘n “God van die gapings”-argument sê: “Ons weet nie hoe hierdie verskynsel werk nie, dus God het dit gedoen.” Dit is ‘n argument uit onkunde, en dit word swakker soos die wetenskap vorder.

Dis nie wat ons hier doen nie. Die argument uit die begin van die heelal is ‘n argument uit die beste beskikbare wetenskaplike kennis, saamgelees met diep filosofiese redenasie. Ons sê nie: “Ons verstaan nie die Oerknal nie, dus God.” Ons sê: “Ons verstaan die Oerknal baie goed, en die implikasies daarvan, dat die heelal ‘n begin het, dat tyd en ruimte tot stand gekom het, dat die oorsaak buite die fisiese werklikheid moet lê, wys na ‘n transendente, persoonlike Skepper.”

Dit is ook nie toevallig dat die Bybel en die kosmologie saamval nie. Die Bybel het millennia lank geleer dat die heelal ‘n begin het, in ‘n tyd toe hierdie stelling teenstroomig was. Die wetenskap het eers in die twintigste eeu ingehaal.

Die teoloog Robert Jastrow, ‘n agnostikus en die eerste direkteur van NASA se Goddard Institute for Space Studies, het dit so gestel:

“For the scientist who has lived by his faith in the power of reason, the story ends like a bad dream. He has scaled the mountains of ignorance; he is about to conquer the highest peak; as he pulls himself over the final rock, he is greeted by a band of theologians who have been sitting there for centuries.”

Die teoloë was eerste by die top. Die wetenskap het later gekom en bevestig wat die Skrif altyd geleer het.

Verwondering en Aanbidding

Wanneer ons hierdie dinge bedink, die ontplooiing van die heelal uit ‘n begin, die presiese fisiese wette, die feit dat ons in ‘n heelal leef wat deur ‘n enkele woord van die Almagtige tot stand gekom het, behoort dit ons tot verwondering en aanbidding te bring.

Ons praat nie hier oor abstrakte teorie nie. Ons praat oor die werklikheid waaraan ons elke dag deel het. Elke ster wat jy saans sien, elke asemteug wat jy neem, elke oomblik van bewussyn: dit alles bestaan omdat God gespreek het. Die nagalm van daardie skepping vul steeds die heelal, letterlik, in die vorm van die kosmiese mikrogolf-agtergrondstraling. Ons leef in die reverbering van God se skeppende Woord.

Psalm 19:2-4 sê: “Die hemele vertel die eer van God, en die uitspansel verkondig die werk van sy hande. Die een dag stort ‘n boodskap uit aan die ander, en die een nag deel kennis mee aan die ander. Daar is geen spraak of woorde nie; hulle stem word nie gehoor nie.”

Die heelal praat. Nie met woorde nie, maar met sy blote bestaan. Dit getuig van sy Skepper. Dat daar iets is eerder as niks, dat hierdie iets ‘n begin het, dat hierdie begin ‘n Beginmaker veronderstel: dit is ‘n stille maar oorverdowende getuienis.

En die korrekte reaksie op hierdie getuienis is nie bloot intellektuele instemming nie. Dit is aanbidding. Die erkenning dat ons klein is, dat die heelal groot is, en dat die God wat dit geskep het, oneindig groter is as alles wat ons kan bedink.

Openbaring 4:11 sê: “U is waardig, o Here, om te ontvang die heerlikheid en die eer en die krag, want U het alles geskape en deur U wil bestaan hulle en is hulle geskape.”

Deur U wil bestaan hulle. Nie deur toeval nie. Nie deur blinde prosesse sonder rede nie. Deur God se wil. Die heelal bestaan omdat God gewil het dat dit bestaan. En elke oomblik dat dit voortgaan om te bestaan, is dit omdat God dit voortdurend in stand hou deur die woord van sy krag (Hebreërs 1:3).

Brug na die Volgende Sessie

Die heelal het ‘n begin. Die wetenskap bevestig dit. Die filosofie verduidelik die implikasies. Die Skrif het dit altyd geleer. Die heelal is nie ewig, nie selfbestaande, nie selfverklarend nie. Dit is geskep. Dit is kontingent. Dit het ‘n oorsaak: ‘n tydlose, ruimtelose, immateriële, kragtige, persoonlike Skepper.

Maar die verhaal gaan verder. Die heelal het nie net ‘n begin nie. Dit het ‘n baie spesifieke begin. Die fisiese konstantes en aanvanklike voorwaardes van die heelal is met merkwaardige presisie “ingestel”, so presies dat selfs die kleinste verandering lewe, of selfs materie, onmoontlik sou maak.

Hoe presies? En wat beteken dit?

Dit is die onderwerp van die volgende sessie: die fyninstelling van die heelal. Die heelal het nie net begin nie. Dit het begin met ‘n onvoorstelbare presisie wat na ‘n rasionele Grond wys, ‘n Logos wat orde en doel in die skepping gelê het.

Noemenswaardige Aanhalings

“All the evidence we have says that the universe had a beginning.” – Alexander Vilenkin, Many Worlds in One

• (Al die getuienis wat ons het, sê dat die heelal ‘n begin gehad het.)

“What is it that breathes fire into the equations and makes a universe for them to describe? Why does the universe go to all the bother of existing?” – Stephen Hawking, A Brief History of Time

• (Wat is dit wat vuur in die vergelykings blaas en ‘n heelal maak vir hulle om te beskryf? Waarom doen die heelal al die moeite om te bestaan?)

“The best data we have are exactly what I would have predicted had I nothing to go on but the first five books of Moses, the Psalms, and the Bible as a whole.” – Arno Penzias (Nobelpryslaureaat, mede-ontdekker van die kosmiese mikrogolf-agtergrondstraling)

• (Die beste data wat ons het, is presies wat ek sou voorspel het as ek niks gehad het om op te werk behalwe die eerste vyf boeke van Moses, die Psalms en die Bybel as geheel nie.)

“For the scientist who has lived by his faith in the power of reason, the story ends like a bad dream. He has scaled the mountains of ignorance; he is about to conquer the highest peak; as he pulls himself over the final rock, he is greeted by a band of theologians who have been sitting there for centuries.” – Robert Jastrow, God and the Astronomers

• (Vir die wetenskaplike wat geleef het by sy geloof in die krag van die rede, eindig die verhaal soos ‘n nagmerrie. Hy het die berge van onkunde geklim; hy is op die punt om die hoogste piek te verower; soos hy homself oor die laaste rots trek, word hy begroet deur ‘n groep teoloë wat al eeue lank daar sit.)

“Almost everyone now believes that the universe, and time itself, had a beginning at the Big Bang.” – Stephen Hawking, The Nature of Space and Time

• (Feitlik almal glo nou dat die heelal, en tyd self, ‘n begin gehad het met die Oerknal.)

“In the beginning God created the heavens and the earth.” – Genesis 1:1

Bybelkommentaar oor Sleutelteksgedeeltes

Genesis 1:1 – “In die begin het God die hemel en die aarde geskep.” (1953-vertaling)

Hierdie openingswoorde van die Bybel is tegelyk eenvoudig en onpeilbaar diep. “In die begin” vestig onmiddellik die idee dat daar ‘n begin was; die tyd is nie ewig nie. “God” word sonder vooraf verduideliking genoem. Hy word as die voor-die-hand-liggende werklikheid aangebied, die Een wat voor alle ander dinge is. “Het geskep” (bara) is ‘n werkwoord wat in die Ou Testament uitsluitlik vir God se skeppende handeling gebruik word, ‘n daad wat alleen God kan verrig. “Die hemel en die aarde” is ‘n merisme, ‘n uitdrukking wat die totaliteit aandui. God het alles geskep: alles wat daar is.

Herman Bavinck merk op dat Genesis 1:1 die fondament is van die hele Bybelse wêreldbeskouing: God is absoluut soewerein, die wêreld is volkome afhanklik van Hom, en daar is ‘n radikale onderskeid tussen die Skepper en die skepping. Hierdie Skepper-skepsel-onderskeid is een van die mees fundamentele beginsels in die Christelike teologie.

Hebreërs 11:3 – “Deur die geloof verstaan ons dat die wêreld deur die woord van God toeberei is, sodat die dinge wat gesien word, nie ontstaan het uit sienlike dinge nie.” (1953-vertaling)

Hierdie vers leer creatio ex nihilo, skepping uit niks. Die sigbare werklikheid is nie gevorm uit reeds bestaande sigbare materiaal nie. Dit is tot stand geroep deur God se Woord. Die skrywer sê dat ons dit “deur die geloof verstaan”. Nie ‘n waarheid wat deur empiriese waarneming alleen bereik kan word nie, maar ook nie irrasioneel nie. ‘n Geloofsinsig wat deur die rede bevestig word.

Psalm 33:6, 9 – “Deur die Woord van die Here is die hemele gemaak en deur die Gees van sy mond hulle hele leër. … Want Hý het gespreek, en dit was; Hý het gebied, en dit staan.” (1953-vertaling)

Die psalmis beskryf die skepping as ‘n daad van God se Woord. Die klem lê op die soewereiniteit en vryheid van God se skeppende spreke. Geen moeite, geen teëstand, geen beperking. God spreek, en die werklikheid gehoorsaam. Calvyn kommentaar dat hierdie verse ons leer dat God nie nodig gehad het om hulpmiddels of materiaal te gebruik nie. Sy blote Woord was genoeg om die hele skepping tot stand te bring.

Jesaja 40:26 – “Slaan julle oë op na bo en kyk! Wie het hierdie dinge geskape? Hy wat hulle leër uitlei volgens getal, hulle almal by die naam roep; vanweë die grootheid van Sy krag en omdat Hy sterk van mag is, ontbreek daar nie een nie.” (1953-vertaling)

In die konteks van Jesaja 40 word die volk in ballingskap getroos met die herinnering aan God se onbeperkte mag. Die uitnodiging om “op te kyk” na die sterre is ‘n uitnodiging om die Skepper te onthou. Die feit dat God elke ster “by die naam roep” dui op intieme kennis en soewereine beheer. Dieselfde God wat biljoene sterrestelsels tot stand geroep het, ken jou by die naam.

Romeine 1:20 – “Want sy onsigbare dinge kan van die skepping van die wêreld af deur sy werke begryp en duidelik gesien word, naamlik sy ewige krag en goddelikheid, sodat hulle geen verontskuldiging het nie.” (1953-vertaling)

Paulus leer hier dat die skepping self getuig van God se bestaan. Sy “ewige krag” en “goddelikheid” is sigbaar in wat Hy gemaak het. Nie ‘n argument uit onkunde nie, maar uit wat ons kan sien en begryp wanneer ons die skepping eerlik beskou. Dat die heelal ‘n begin het, dat dit georden is, dat dit verstaanbaar is: dit alles wys na die Skepper.

Besprekingsvrae

• In Reeks 1 het ons gekyk na die kontingensie-argument, die idee dat die heelal nie sy eie bestaan kan verklaar nie. Hoe versterk die wetenskaplike ontdekking van die Oerknal hierdie filosofiese argument? Verander dit jou oortuiging, of bevestig dit wat jy reeds geglo het?

• Einstein het sy eie wiskundige resultate gewantrou omdat die implikasies (‘n begin van die heelal) hom ongemaklik gemaak het. Kan jy aan ander voorbeelde dink waar mense wetenskaplike of filosofiese bevindings verwerp het omdat die gevolge onwelkom was? Wat leer dit ons oor die verhouding tussen bewyse en wêreldbeskouings?

• Hawking het gevra: “Wat is dit wat vuur in die vergelykings blaas en ‘n heelal maak vir hulle om te beskryf?” Hoe sou jy hierdie vraag beantwoord? Kan die fisika alleen dit beantwoord, of het ons ‘n ander soort verduideliking nodig?

• Die Kalām kosmologiese argument kom tot die gevolgtrekking dat die oorsaak van die heelal tydloos, ruimteloos, immaterieel, kragtig en persoonlik moet wees. Hoe vergelyk hierdie beskrywing met die Bybelse beeld van God? Is daar verskille of spanningspunte?

• Sommige mense beroep hulle op die multiversum om die behoefte aan ‘n Skepper te vermy. Hoekom elimineer die multiversum nie die fundamentele vraag nie? Wat dink jy motiveer die gewildheid van hierdie idee: wetenskaplike bewyse, of ‘n filosofiese voorkeur?

• Genesis 1:1 was eeue lank teenstroomig; die meeste antieke volke het geglo dat die heelal ewig is. Die wetenskap het eers in die twintigste eeu die Bybel se standpunt bevestig. Hoe beïnvloed hierdie feit jou vertroue in die Skrif?

• Die Bybel leer dat God nie net eenmaal geskep het nie, maar voortdurend alles in stand hou (Hebreërs 1:3, Kolossense 1:17). Hoe verander dit jou verstaan van die Oerknal? Is dit bloot iets wat lank gelede gebeur het, of het dit voortdurende betekenis?

• Robert Jastrow het gesê dat die wetenskaplike wat die berg van onkunde klim, aan die top begroet word deur teoloë wat al eeue lank daar sit. Hoe reageer jy op hierdie beeld? Is dit vir jou bemoedigend, of bring dit ander gevoelens na vore?

Aanbevole Leeswerk

• William Lane Craig — Reasonable Faith (Hoofstuk 3–4) ‘n Deeglike en toeganklike uiteensetting van die Kalām kosmologiese argument, met volledige bespreking van die wetenskaplike en filosofiese bewyse vir die begin van die heelal.

• John Lennox — God’s Undertaker: Has Science Buried God? ‘n Oxford-wiskundige se helder en gebalanseerde behandeling van die verhouding tussen wetenskap en geloof, met besondere aandag aan kosmologie en die grense van die fisika.

• Robert Jastrow — God and the Astronomers ‘n Kort, leesbare boek deur die agnostiese NASA-wetenskaplike wat die geskiedenis van die kosmologiese ontdekkings vertel en die teologiese implikasies eerlik erken.

• Stephen Hawking — A Brief History of Time Hawking se klassieke werk oor kosmologie, merkwaardig vir sy eerlike filosofiese vrae, al is sy antwoorde nie altyd bevredigend nie. Belangrik om te lees as primêre bron.

• David Bentley Hart — The Experience of God: Being, Consciousness, Bliss Soos in Reeks 1 bespreek, bied Hart die diepste filosofiese raamwerk vir die verstaan van God as die grond van bestaan, die metafisiese agtergrond wat die kosmologiese argument sy volle gewig gee.

• Alexander Vilenkin — Many Worlds in One: The Search for Other Universes Die kosmolooog wat mede-outeur van die BGV-stelling is, skryf oor die begin van die heelal en die multiversum vanuit ‘n wetenskaplike perspektief.

Bibliografie

• Borde, Arvind, Alan H. Guth, en Alexander Vilenkin. “Inflationary spacetimes are incomplete in past directions.” Physical Review Letters 90, nr. 15 (2003): 151301. – Die oorspronklike publikasie van die BGV-stelling wat bewys dat enige gemiddeld-uitdyende heelal ‘n begin moet hê.

• Craig, William Lane. Reasonable Faith: Christian Truth and Apologetics. 3de uitg. Crossway, 2008. – ‘n Omvattende behandeling van die Kalām kosmologiese argument, insluitend filosofiese en wetenskaplike bewyse.

• Hawking, Stephen. A Brief History of Time. Bantam Books, 1988. – Hawking se bekende populêre uiteensetting van kosmologie, met die beroemde vraag oor wat “vuur in die vergelykings blaas.”

• Hawking, Stephen, en Leonard Mlodinow. The Grand Design. Bantam Books, 2010. – Hawking se latere poging om te argumenteer dat die heelal homself uit niks kon skep, ‘n standpunt wat wyd gekritiseer is.

• Hart, David Bentley. The Experience of God: Being, Consciousness, Bliss. Yale University Press, 2013. – Die metafisiese raamwerk vir die verstaan van God as die grond van bestaan, wat die kosmologiese argument sy diepste filosofiese konteks gee.

• Jastrow, Robert. God and the Astronomers. W.W. Norton, 1978. – ‘n Agnostiese astronoom se verslag van die kosmologiese ontdekkings en hul teologiese implikasies.

• Lennox, John C. God’s Undertaker: Has Science Buried God? Lion Hudson, 2009. – ‘n Gebalanseerde behandeling van die verhouding tussen wetenskap en geloof deur ‘n Oxford-wiskundige.

• Lemaître, Georges. “Un univers homogène de masse constante et de rayon croissant rendant compte de la vitesse radiale des nébuleuses extra-galactiques.” Annales de la Société Scientifique de Bruxelles 47 (1927): 49–59. – Lemaître se oorspronklike artikel wat die uitdyende heelal voorstel.

• Penrose, Roger. The Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe. Jonathan Cape, 2004. – Penrose se omvattende behandeling van die fisika, met belangrike kritiek op die multiversum en berekeninge oor die onwaarskynlikheid van ons heelal se begintoestande.

• Vilenkin, Alexander. Many Worlds in One: The Search for Other Universes. Hill and Wang, 2006. – Die kosmolooog se eie verslag van die BGV-stelling en die implikasies daarvan vir die begin van die heelal.

• Bavinck, Herman. Gereformeerde Dogmatiek, Deel 2. – ‘n Reformatoriese teologiese verwerking van God as Skepper en die leer van creatio ex nihilo.

• Calvyn, Johannes. Institusie van die Christelike Godsdiens, Boek 1. – Calvyn se behandeling van God as Skepper en die sensus divinitatis wat in elke mens teenwoordig is.