Naturalisme se Selfvernietiging
Inleiding
Ons het ‘n lang pad saam gestap in hierdie reeks. Sessie 1 het die onderskeid tussen wetenskap en scientisme uitgewerk. Sessie 2 het ontdek dat die Christelike geloof juis die grond was waaruit die wetenskap gegroei het. Sessie 3 het ‘n heelal met ‘n begin opgelewer, ‘n begin wat na ‘n Oorsaak roep. Sessie 4 het ons voor ‘n werklikheid gestel wat soos ontwerp lyk, ongeag hoe hard ons probeer om dit weg te verklaar. Sessie 5 het gewys dat die werklike konflik nie tussen evolusie en geloof is nie, maar tussen wetenskap en die metafisiese toevoeging dat alles “ongeleid” en “doelloos” is. En Sessie 6 het ons gekonfronteer met iets wat die materialistiese wêreldbeeld nie kan verklaar nie: die innerlike wêreld van ervaring, die feit dat daar “iets is wat dit is om” jy te wees.
‘n Patroon het deur al hierdie sessies begin deurskemer. By elke draaipunt staan die naturalistiese wêreldbeeld voor ‘n muur. En elke keer klim dit oor daardie muur deur gereedskap te leen wat nie aan hom behoort nie: rasionaliteit, orde, doel, waarheid. Dit is asof iemand hardnekkig ontken dat daar so iets soos elektrisiteit is, maar elke aand die lig aanskakel.
Hierdie sessie maak daardie patroon eksplisiet. Streng naturalisme, die siening dat die natuur al is wat bestaan, is nie net onvolledig nie. Dit is selfvernietigend. Dit kan nie eens die gereedskap verantwoord wat dit gebruik om sy eie saak te maak nie: rede, waarheid, en die wetenskap self. En hierdie probleem is nie ‘n uitvinding van Christelike apologete nie. Sommige van die skerpste kritiek kom van ateistiese filosowe self.
Metodologiese vs. Metafisiese Naturalisme
Die onderskeid wat alles verander
Die verskil tussen twee soorte naturalisme gaan dikwels in populêre debatte verlore, met ernstige gevolge vir helderheid van denke.
Metodologiese naturalisme is die werkwyse wat wetenskaplikes volg wanneer hulle navorsing doen. Wanneer ‘n chemikus ‘n reaksie ondersoek, soek sy na chemiese oorsake. Wanneer ‘n fisikus deeltjiebotsings ontleed, soek hy na fisiese meganismes. Wanneer ‘n bioloog die verspreiding van ‘n siekte bestudeer, soek sy na biologiese en omgewingsfaktore. Niemand verwag dat ‘n wetenskaplike in die laboratorium sê: “Ons kan nie verklaar hoekom die reaksie so plaasgevind het nie, dit was seker ‘n engel” nie.
Dit is presies soos dit moet wees. Dink aan ‘n loodgieter wat geroep word om ‘n lek reg te maak. Wanneer hy onder die wasbak inkruip, soek hy na fisiese oorsake: ‘n gebarste pyp, ‘n los verbinding, ‘n verweerde seel. Dit sou absurd wees as hy sy gereedskap neerlê en sê: “Ek dink dis bonatuurlik.” Dat hy na fisiese oorsake soek, beteken nie dat hy ontken dat God bestaan nie. Dit beteken bloot dat hy die regte gereedskap vir die regte taak gebruik. Die loodgieter se metode veronderstel fisiese oorsake. Dit sê niks oor die uiteindelike werklikheid nie.
So ook met die wetenskap. Metodologiese naturalisme is ‘n werkbeginsel. Dit sê: “Binne die raamwerk van wetenskaplike ondersoek soek ons na natuurlike oorsake en meganismes.” Dit is nuttig, vrugbaar, en geen teoloog of filosoof behoort hierteen beswaar te hê nie.
Metafisiese naturalisme is iets geheel anders. Dit is nie ‘n metode nie, dit is ‘n wêreldbeeld. Die filosofiese bewering dat die natuur werklik al is wat bestaan. Geen God. Geen siel. Geen transendente werklikheid. Geen doel of betekenis ingebou in die heelal. Alles wat bestaan, is materie, energie, en die wette wat dit beheer.
Merk op: hierdie is nie ‘n wetenskaplike bevinding nie. Geen eksperiment het ooit aangetoon dat God nie bestaan nie. Geen laboratoriumtoets kan die afwesigheid van ‘n transendente werklikheid bewys nie. Metafisiese naturalisme is ‘n filosofiese posisie, ‘n geloofsoortuiging as jy wil, wat die wetenskap binnegekom het as vermomde filosofie. Dit is ‘n voorveronderstelling wat mense na die wetenskap bring, nie ‘n gevolgtrekking wat hulle uit die wetenskap put nie.
Die goëltoertjie
Hier lê die groot goëltoertjie van ons tyd. Baie populêre wetenskapskrywers en -kommunikeerders gly van die een na die ander asof dit dieselfde ding is. Die argument verloop gewoonlik so:
Stap 1: “Die wetenskap werk deur na natuurlike oorsake te soek.” (Korrek. Dit is metodologiese naturalisme.)
Stap 2: “Die wetenskap het groot sukses behaal met hierdie benadering.” (Korrek, niemand ontken dit.)
Stap 3: “Dus bestaan daar slegs natuurlike oorsake.” (Wag. Hoe het ons hier gekom?)
Die sprong van Stap 2 na Stap 3 is ‘n logiese dwaaling. Dit is soos om te sê: “My visnet vang net vis; dus bestaan daar niks anders as vis in die see nie.” Dat jou metode ontwerp is om sekere dinge te vind, beteken nie dat slegs daardie dinge bestaan nie. Die wetenskap is ontwerp om natuurlike meganismes te ondersoek. Dat dit nie God of morele waardes in ‘n proefbuis vind nie, sê net soveel oor die beperkings van die metode as oor die werklikheid.
Die Britse filosoof Mary Midgley het hierdie punt met kenmerkende helderheid gemaak: om te sê dat die wetenskap bewys het dat daar niks buite die natuur bestaan nie, is soos om te sê dat ‘n teleskoop bewys het dat musiek nie bestaan nie, omdat jy dit nie deur die teleskoop kan sien nie. Die instrument is nie ontwerp om dit waar te neem nie. Dit maak die instrument nie nutteloos nie. Dit maak bloot die bewering absurd.
Hoekom hierdie onderskeid saak maak
Hierdie onderskeid is nie akademiese haarklowery nie. Dit het praktiese gevolge.
Wanneer iemand sê: “Die wetenskap het bewys dat daar geen God is nie,” gebruik hulle die gesag van metodologiese naturalisme (wat werklik indrukwekkende resultate gelewer het) om metafisiese naturalisme (wat ‘n onbewysbare filosofiese posisie is) geloofwaardig te maak. Dit is intellektueel oneerlik, al is dit dikwels onbewustelik.
Wanneer ‘n professor vir studente sê: “In hierdie klas volg ons die wetenskap, nie die Bybel nie,” impliseer hy dikwels dat die wetenskap en die Bybel noodwendig bots. Maar die wetenskap as metode bots met niks. Dit is ‘n instrument, soos ‘n mikroskoop. Wat bots, is metafisiese naturalisme, die filosofiese oortuiging dat die natuur al is wat bestaan, met die Christelike geloof. En daardie botsing is nie ‘n stryd tussen wetenskap en geloof nie. Dit is ‘n stryd tussen twee filosofieë, twee wêreldbeelde.
Die oomblik wat ons hierdie onderskeid helder sien, val baie van die kulturele druk op gelowiges weg. Jy hoef nie te kies tussen wetenskap en geloof nie. Jy moet kies tussen metafisiese naturalisme en teisme, en dit is ‘n filosofiese keuse, nie ‘n wetenskaplike een nie. Soos ons nou sal sien, is dit ‘n keuse waarin die naturalisme ernstige probleme het. Probleme wat dit uiteindelik selfvernietigend maak.
C.S. Lewis se Argument uit die Rede
Die kern van die argument
In 1947 publiseer C.S. Lewis ‘n boek getiteld Miracles. Die hoofstuk wat vir ons doel die belangrikste is, is Hoofstuk 3: “The Cardinal Difficulty of Naturalism.” Lewis formuleer hier ‘n argument wat eenvoudig klink, maar verwoestend is vir die naturalistiese posisie.
Die argument loop so:
Premisse 1: As naturalisme waar is, is elke gedagte in ons koppe die resultaat van voorafgaande fisiese oorsake: breinchemie, neuronale impulse, elektriese seine. Geen uitsondering. Elke oortuiging, elke redenasie, elke gevolgtrekking is uiteindelik niks meer as die uitkoms van ‘n ketting van fisiese gebeure wat volgens die wette van die fisika verloop nie.
Premisse 2: Maar as ons gedagtes geheel en al bepaal word deur nie-rasionele fisiese oorsake, as daar geen plek is vir iets soos insig, begrip, of rasionele gronde nie, dan het ons geen rede om te vertrou dat ons gedagtes rasioneel is nie. ‘n Gedagte wat geheel en al veroorsaak word deur breinchemie is nie meer of minder “waar” as ‘n ander gedagte wat geheel en al deur breinchemie veroorsaak word nie. Net soos ‘n steen wat van ‘n krans af val nie meer of minder “waar” is as ‘n steen wat in ‘n rivier lê nie. Albei is bloot die resultaat van fisiese oorsake.
Gevolgtrekking: Maar hierdie ondermyning geld ook vir die gedagte “naturalisme is waar.” As naturalisme waar is, dan is die geloof in naturalisme self niks meer as die resultaat van breinchemie nie, en ons het geen rede om dit as rasioneel gefundeerd te aanvaar nie. ‘n Wêreldbeeld wat die geldigheid van alle redenasie ondermyn, ondermyn ook homself.
Lewis stel dit met ‘n onvergeetlike beeld: dit is asof iemand beweer dat alle gedagtes net die klanke is wat ‘n masjien maak, en dan verwag dat jy hierdie bewering as ‘n ware gedagte moet aanvaar, nie net as ‘n masjienklank nie.
Of, in Lewis se eie woorde:
“If the whole universe has no meaning, we should never have found out that it has no meaning: just as, if there were no light in the universe and therefore no creatures with eyes, we should never know it was dark. Dark would be without meaning.”
As die heelal werklik sonder betekenis is, sou ons dit nooit kon ontdek nie. Want die ontdekking self veronderstel die vermoë om tussen betekenis en betekenisloosheid te onderskei, ‘n vermoë wat op ‘n betekenislose heelal onverklaarbaar is.
Die logika agter die argument
Die kern van die saak is die verskil tussen oorsake en gronde.
‘n Oorsaak is ‘n fisiese gebeure wat ‘n ander fisiese gebeure voortbring. Die bal tref die ruit; die ruit breek. Die neuron vuur; die spier trek saam. Dit is die taal van die fisika, van oorsaak en gevolg.
‘n Grond is ‘n rasionele verband wat ‘n gevolgtrekking regverdig. Die premisses van ‘n argument lei tot ‘n konklusie. Ons sien in dat as alle mense sterflik is, en Sokrates ‘n mens is, Sokrates sterflik is. Hierdie “insien” is nie ‘n fisiese gebeure soos ‘n bal wat ‘n ruit tref nie. Dit is ‘n daad van rasionele begrip.
Die vraag is: kan ‘n wêreld wat uitsluitlik uit oorsake bestaan, ook gronde akkommodeer? As elke gedagte 100% verklaar word deur die voorafgaande fisiese toestande van die brein, is daar dan enige plek vir rasionele gronde om ‘n rol te speel?
Lewis se antwoord is: nee. As jy die denke geheel en al terugvoer na fisiese oorsake, dan het jy die rasionele gronde uit die prentjie verwyder. En as jy die rasionele gronde verwyder het, dan het jy geen basis meer om enige gedagte as “waar” of “rasioneel gefundeerd” te beskou nie. Jy het bloot ‘n ketting van fisiese gebeure wat nie “waar” of “onwaar” is nie, net soos die pad van ‘n rivierloop nie “waar” of “onwaar” is nie.
Dit beteken nie dat breinchemie irrelevant is vir denke nie. Ons denke is liggaamlik beliggaam, en ons breine is wonderlike instrumente. Maar rasionaliteit kan nie gereduseer word tot chemie nie. Om te sê dat ‘n argument geldig is, is om iets te sê wat meer is as om die chemiese samestelling van die neurone te beskryf wat dit voortbring. As jy daardie “meer” ontken, ontken jy rasionaliteit self, en dan het jy geen basis meer om enigiets te beweer nie.
Die Anscombe-debat
In 1948, ‘n jaar na die publikasie van Miracles, het die Oxford-filosoof Elizabeth Anscombe Lewis se argument in ‘n openbare debat by die Socratic Club uitgedaag. Hierdie debat is dikwels, en onakkuraat, voorgestel as ‘n verpletterende nederlaag vir Lewis wat hom genoop het om sy argument te laat vaar.
Die werklike geskiedenis is genuanseerder en interessanter.
Anscombe se kritiek was nie dat Lewis se basiese insig verkeerd was nie. Haar besware was tegnies: sy het aangevoer dat Lewis nie sorgvuldig genoeg onderskei het tussen verskillende soorte “oorsaaklikheid” nie, en dat sy konsep van ‘n “irrasionele oorsaak” onvoldoende gedefinieer was. Lewis het in die oorspronklike weergawe gesê dat as ‘n gedagte geheel en al deur “irrasionele” oorsake veroorsaak word, dit nie rasioneel kan wees nie. Anscombe het uitgewys dat die woord “oorsaak” hier dubbelsinnig is: daar is ‘n verskil tussen volledige fisiese oorsake en die soort rasionele gronde wat ‘n gevolgtrekking onderlê, en Lewis moes hierdie onderskeid skerper maak.
Lewis het die kritiek ernstig opgeneem. In die hersiene uitgawe van Miracles (1960) het hy Hoofstuk 3 wesenlik herskryf. Hy het sy argument verfyn, nie prysgegee nie. Die nuwe weergawe maak die onderskeid tussen oorsake en gronde veel duideliker en is filosofies sterker as die oorspronklike.
Wat veral opmerklik is: Anscombe self het later erken dat sy nie Lewis se grondliggende punt betwis het nie, naamlik dat naturalisme ‘n probleem het met die verantwoording van rasionaliteit. Haar beswaar was teen die formulering, nie teen die insig nie. En Lewis se hersiene argument het hierdie formuleringsfoute reggestel.
Die les hieruit is dubbel. Lewis was eerlik genoeg om kritiek te ontvang en sy werk te verbeter, ‘n voorbeeld wat ons almal kan navolg. En die mite dat Anscombe Lewis se argument “vernietig” het, is self ‘n voorbeeld van hoe ‘n ingewikkelde geskiedenis tot ‘n eenvoudige, onakkurate narratief vereenvoudig word.
Die blywende krag van Lewis se insig
Lewis se argument bly relevant omdat dit ‘n probleem identifiseer wat diep in die hart van die naturalistiese posisie lê. Dit is nie ‘n argument oor spesifieke wetenskaplike bevindinge nie, maar oor die voorwaardes vir rasionaliteit self. En dit het nie van Lewis se spesifieke formulering afgehang nie. Alvin Plantinga het dit in die laat twintigste eeu in ‘n nuwe, meer tegniese gedaante laat herleef.
Plantinga se Evolusionêre Argument Teen Naturalisme (EAAN)
Die agtergrond
Alvin Plantinga is een van die mees invloedryke filosowe van die twintigste en een-en-twintigste eeu. As Gereformeerde denker het hy vanaf die 1960’s tot vandag ‘n groot bydrae gelewer tot die filosofie van die godsdiens en die epistemologie (kennisleer). Hy is die ontvanger van die Templeton-prys en het wyd erkenning ontvang, selfs van kollegas wat sy gevolgtrekkings nie deel nie.
In sy boek Warrant and Proper Function (1993), en later in Where the Conflict Really Lies (2011), ontwikkel Plantinga ‘n argument wat Lewis se basiese insig in ‘n streng filosofiese raamwerk plaas. Hy noem dit die Evolutionary Argument Against Naturalism, die Evolusionêre Argument Teen Naturalisme.
Die argument is nie teen evolusie nie. Plantinga het geen beswaar teen die biologiese teorie van evolusie as sodanig nie. Sy argument is teen die kombinasie van evolusie en naturalisme: die bewering dat evolusie ‘n geheel onbegeleide, doellose proses is wat plaasvind in ‘n heelal sonder God en sonder doel.
Die argument stap vir stap
Stap 1: Die vraag. As naturalisme en evolusie albei waar is, as ons kognitiewe vermoëns die produk is van ‘n geheel onbegeleide evolusionêre proses in ‘n godlose heelal, watter rede het ons dan om te vertrou dat hierdie vermoëns betroubaar is? Dat hulle ons na die waarheid lei?
Stap 2: Wat selekteer natuurlike seleksie? Natuurlike seleksie selekteer vir oorlewing en voortplanting, nie vir ware oortuigings nie. ‘n Organisme wat oorleef en voortplant, word deur natuurlike seleksie bevoordeel, ongeag of sy oortuigings waar of onwaar is. Die enigste ding wat tel, in streng evolusionêre terme, is gedrag wat oorlewing bevorder.
Stap 3: Die koppeling tussen oortuigings en gedrag. Hier word dit interessant. Vir oortuigings om evolusionêr geselekteer te word, moet hulle ‘n impak hê op gedrag. Maar dieselfde gedrag kan voortgebring word deur radikaal verskillende oortuigings. Dit is die sleutelpunt.
Plantinga gee ‘n beroemde (en opsetlik humoristiese) voorbeeld: stel jou voor ‘n prehistoriese mens, Paul, wat ‘n tier teëkom. Paul hardloop weg, gedrag wat oorlewing bevorder. Maar hoekom het Paul gehardloop? Hier is ‘n paar moontlikhede:
- Paul glo dat tiers gevaarlik is en wil wegkom. (Ware oortuiging, gepaste gedrag.)
- Paul glo dat die tier ‘n vriendelike kat is en wil hom gaan aai, maar hy wil eers oefen deur ‘n bietjie hard te hardloop. (Onware oortuiging, maar dieselfde gedrag.)
- Paul glo dat hy in ‘n wedloop is en wil wen. (Onware oortuiging, maar dieselfde gedrag.)
- Paul wil die tier vang vir ‘n troeteldier en dink dat hardloop die beste manier is om ‘n tier te lok. (Onware oortuiging, maar dieselfde gedrag.)
In elkeen van hierdie gevalle oorleef Paul. Natuurlike seleksie kan nie onderskei watter oortuigings waar is nie. Dit kan net “sien” watter gedrag oorlewing bevorder. Die verband tussen ware oortuigings en oorlewingsgedrag is veel losser as wat ons intuïtief dink.
| Stap 4: Die waarskynlikheid. Plantinga formuleer dit formeel: laat R die betroubaarheid van ons kognitiewe vermoëns wees, N naturalisme, en E (onbegeleide) evolusie. Die vraag is dan: wat is P(R | N&E), die waarskynlikheid dat ons kognitiewe vermoëns betroubaar is, gegee dat naturalisme en onbegeleide evolusie waar is? |
Plantinga argumenteer dat hierdie waarskynlikheid laag is, of op sy beste onkenbaar. As natuurlike seleksie net op gedrag selekteer en nie op die waarheid van oortuigings nie, dan het ons geen rede om te verwag dat ons breine, wat gevorm is deur hierdie proses, betroubare instrumente vir die ontdekking van waarheid sal wees nie. Hulle is instrumente vir oorlewing, en oorlewing en waarheid is nie dieselfde ding nie.
Stap 5: Die selfondermyning. Maar as ons nie kan vertrou dat ons kognitiewe vermoëns betroubaar is nie, dan kan ons nie enige van ons oortuigings vertrou nie, insluitend ons oortuiging dat naturalisme en evolusie waar is. Die posisie ondermyn homself. Jy staan op ‘n leer en saag die leer onder jou uit. Jy val saam met die leer.
Naturalisme + onbegeleide evolusie genereer ‘n rede om naturalisme + onbegeleide evolusie te wantrou. ‘n Selfvernietigende posisie.
Hoekom dit nie ‘n argument teen evolusie is nie
Wat sê Plantinga nie? Hy sê nie dat evolusie onwaar is nie. Hy sê nie dat natuurlike seleksie nie ‘n werklike meganisme is nie. Hy sê nie dat gelowiges evolusie moet verwerp nie.
Wat hy sê, is dat die kombinasie van evolusie en naturalisme selfvernietigend is. Neem die naturalisme weg, en die probleem verdwyn. As God die evolusionêre proses gelei het, as die proses nie blind en doelloos was nie maar deur ‘n rasionele Skepper gerig is om wesens voort te bring wat die werklikheid kan ken, dan is daar geen probleem met die betroubaarheid van ons kognitiewe vermoëns nie. God het ons so gemaak dat ons kan dink, redeneer, die waarheid ontdek.
Teistiese evolusie het hierdie probleem nie. Die probleem is uniek aan die kombinasie van evolusie met die aanname dat daar geen God is nie en geen doel nie. Dit is naturalisme wat die probleem skep, nie evolusie nie.
Besware en antwoorde
Plantinga se argument het wyd aandag en kritiek ontvang. ‘n Paar van die belangrikste besware verdien eerlike aandag.
Beswaar 1: Inhoudseksternalisme. Sommige filosowe argumenteer dat die inhoud van ons oortuigings nie onafhanklik is van die wêreld nie, dat oortuigings hulle inhoud gedeeltelik van die dinge in die wêreld kry waaroor hulle gaan. As Paul glo dat ‘n tier gevaarlik is, dan gaan sy oortuiging oor die werklike tier, en die feit dat dit oor ‘n werklike ding gaan, verseker ‘n sekere mate van betroubaarheid.
Plantinga se antwoord: selfs as inhoudseksternalisme korrek is, verklaar dit nie die betroubaarheid van ons abstrakte redenasie nie. Ons vermoë om wiskundige teorieë te bewys of die grondslae van die fisika te ontdek gaan ver verby wat vir oorlewing nodig is, en inhoudseksternalisme kan nie verklaar hoekom ons breine betroubaar is op hierdie vlak nie.
Beswaar 2: Betroubaarheidsteorie (reliabilism). Ander filosowe sê dat ons kognitiewe prosesse betroubaar is as hulle feitlik, as ‘n statistiese feit, oorwegend ware oortuigings produseer, ongeag die meganisme waardeur hulle ontstaan het.
Plantinga se antwoord: dit mis die punt. Die vraag is nie of ons kognitiewe vermoëns feitlik betroubaar is nie (dit gaan hy nie ontken nie), maar of ons, gegee naturalisme en onbegeleide evolusie, enige rede het om te verwag dat hulle betroubaar sal wees. Die reliabilis neem betroubaarheid as ‘n feit aan; Plantinga vra of dit ‘n verwagte uitkoms is op naturalistiese gronde. En sy antwoord is: nee.
Beswaar 3: Oorlewing vereis waarheid. Die mees intuïtiewe beswaar is dat ware oortuigings beter is vir oorlewing as onware oortuigings. ‘n Dier wat ‘n akkurate beeld van sy omgewing het, sal beter oorleef as een met ‘n onakkurate beeld.
Plantinga erken dat daar ‘n verband is, maar argumenteer dat dit nie sterk genoeg is nie. Vir baie van ons belangrikste oortuigings, oor die aard van die werklikheid, oor wiskundige waarhede, oor die grondslae van die logika, is die verband met oorlewing uiters vaag. ‘n Holbewoner het geen oorlewingsvoordeel daarby om te weet dat die aarde om die son draai, of dat daar ‘n oneindige aantal priemgetalle is nie. Dat ons breine hierdie soort waarhede kan ontdek, waarhede sonder oorlewingswaarde, is op naturalistiese gronde ‘n raaisel.
Patricia Churchland, ‘n prominente naturalistiese filosoof, het hierdie punt opvallend eerlik gemaak: “Boiling down enormous complexities to their extreme, the principal chore of nervous systems is to get the body parts where they should be in order that the organism may survive. … Improvements in sensorimotor control confer an evolutionary advantage: a fancier style of representing is advantageous so long as it is geared to the organism’s way of life and enhances the organism’s chances of survival. Truth, whatever that is, definitely takes the hindmost.” Evolusie gee om oor oorlewing, nie oor waarheid nie. Churchland sê dit as naturalis, en sy verstaan skynbaar nie dat sy daarmee die mat onder haar eie posisie uittrek nie.
Die krag van die argument
Die krag van Plantinga se EAAN lê daarin dat dit die naturalis in ‘n onontkombare dilemma plaas:
-
As jy aanvaar dat P(R N&E) laag is, dan moet jy toegee dat jy geen rede het om jou eie oortuigings te vertrou nie, insluitend jou oortuiging in naturalisme. -
As jy aanvaar dat P(R N&E) hoog is, moet jy verklaar hoekom, en op streng naturalistiese gronde is dit uiters moeilik om te doen. -
As jy sê dat P(R N&E) onkenbaar is, dan het jy steeds geen rede om jou kognitiewe vermoëns te vertrou nie, en weer ondermyn jy jou eie posisie.
In elke geval is die naturalis in die moeilikheid. Die argument is nie ‘n empiriese bewering oor die brein nie. Dit is ‘n epistemologiese probleem oor die gronde vir vertroue in ons rasionele vermoëns. En dit is ‘n probleem wat die naturalis nie kan oplos sonder om die naturalisme te verlaat nie.
Thomas Nagel se Bekentenis
‘n Ateïs teen die materialisme
In 2012 het een van die mees gerespekteerde filosowe in die Engelssprekende wêreld ‘n klein boek gepubliseer wat ‘n storm ontketen het. Die boek was Mind and Cosmos: Why the Materialist Neo-Darwinian Conception of Nature Is Almost Certainly False. Die outeur was Thomas Nagel, professor in filosofie en reg aan New York University.
Die reaksie was heftig. Nagel is nie ‘n Christen nie. Hy is nie ‘n teïs nie. Hy beskryf homself as ‘n ateïs. En tog het hy die moed gehad om openlik te verklaar dat die heersende materialistiese wêreldbeeld, die idee dat alles uiteindelik verklaar kan word deur fisika, chemie, en onbegeleide evolusie, “amper seker onwaar” is.
Die boek is deur sommige akademici begroet as ‘n noodsaaklike korrektief; deur ander is dit veroordeel asof Nagel verraad gepleeg het. Steven Pinker het dit op Twitter (soos dit toe nog genoem is) afgewys; Daniel Dennett het dit “an act of intellectual suicide” genoem. Die felheid van die reaksie is self veelseggend. Dit wys hoe diep die lojaliteit aan die materialistiese wêreldbeeld in sekere akademiese kringe loop, en hoe bedreigend dit voel wanneer een van jou eie mense die ortodoksie bevraagteken.
Nagel se argument
Nagel se argument is nie een-dimensioneel nie. Hy identifiseer drie terreine waarop die materialistiese wêreldbeeld faal:
1. Bewussyn. Die “harde probleem van bewussyn” (wat ons in Sessie 6 bespreek het) is volgens Nagel nie ‘n tydelike leemte in ons kennis nie, maar ‘n aanduiding dat die materialistiese raamwerk grondig ontoereikend is. Dat daar ‘n subjektiewe, innerlike wêreld van ervaring bestaan, dat daar “iets is wat dit is om” ‘n vlermuis of ‘n mens te wees (soos hy dit in sy beroemde 1974-artikel “What Is It Like to Be a Bat?” gestel het), kan nie verklaar word deur enige beskrywing van fisiese prosesse nie, maak nie saak hoe gedetailleerd nie.
2. Rede. Die vermoë om te redeneer, om logiese verbande in te sien en geldige argumente van ongeldige te onderskei, is nie verklaarbaar as bloot ‘n produk van natuurlike seleksie nie. Rasionaliteit veronderstel ‘n normatiewe dimensie (die verskil tussen reg en verkeerd in die denke) wat nie uit die fisika afgelei kan word nie. Hier sluit Nagel aan by Lewis en Plantinga, alhoewel hy vanuit ‘n totaal ander tradisie werk.
3. Morele waarde. Dat sommige dinge werklik goed en ander werklik sleg is, nie net “goed vir oorlewing” of “sleg vir voortplanting” nie, maar intrinsiek goed of sleg, is op materialistiese gronde onverklaarbaar. Die materialisme kan beskryf wat mense doen en wat hulle voel, maar dit kan nie verklaar dat sommige dinge werklik reg en ander werklik verkeerd is nie.
Nagel se gevolgtrekking is treffend:
“The intelligibility of the world is no accident.”
Die feit dat die heelal verstaanbaar is, dat menslike verstand die wette van die fisika kan ontdek en die struktuur van die werklikheid kan begryp, is nie ‘n toevalligheid nie. Dit vra om ‘n verklaring. En die materialistiese wêreldbeeld het nie een nie.
Nagel stel voor dat daar ‘n “natuurlike teleologie” in die werklikheid ingebou is, ‘n inherente gerigtheid op bewussyn en rede en waarde. Die heelal is nie ‘n doellose, blinde proses nie; dit is, op ‘n diep vlak, gerig op die voortbrenging van bewuste, rasionele, moreel-bewuste wesens.
Wat Nagel nie sê nie
Nagel gaan nie na die teïsme nie. Hy is openlik daaroor: hy het ‘n “kosmies-skugter” houding teenoor God (“a cosmic authority problem,” soos hy dit self noem in The Last Word). Hy wil nie hê dat God bestaan nie, en hy erken dat hierdie wil sy filosofie beïnvloed. Hierdie eerlikheid is verfrissend en seldsaam.
Maar juis omdat Nagel nie ‘n teïs is nie, is sy kritiek van die materialisme des te kragtiger. Dit kan nie afgewys word as “godsdienstige propaganda” nie, of as die werk van iemand met ‘n vooraf bepaalde teologiese agenda nie. Dit is die kritiek van iemand wat binne die sekulêre akademiese wêreld staan en sê: “Die keiser het geen klere nie.”
Nagel se werk toon dat die probleme met die materialisme nie net Christelike besorgdhede is nie. Dit is filosofiese besorgdhede wat enige eerlike denker, gelowig of nie, moet konfronteer. Dat ‘n ateïs soos Nagel dieselfde probleme identifiseer as Lewis en Plantinga, versterk die argument eerder as wat dit dit verswak. Die waarheid is nie ‘n Christelike monopolie nie. Dit is universeel, en enige eerlike soeke na waarheid sal uiteindelik by dieselfde vrae uitkom.
Die Selfreferensiële Probleem
Stellings wat hulself ondermyn
Tot dusver was die bespreking redelik abstrak. Kom ons maak dit konkreet. Daar is ‘n hele reeks stellings wat die naturalistiese wêreldbeeld genereer, maar wat hulself ondermyn sodra jy hulle noukeurig ondersoek. Elkeen is ‘n voorbeeld van wat filosowe ‘n performatiewe teenspraak noem: ‘n bewering wat, deur die blote feit dat dit gemaak word, bewys dat dit nie waar kan wees nie.
“Daar is geen waarheid nie.”
Hierdie stelling is miskien die eenvoudigste voorbeeld. As dit waar is dat daar geen waarheid is nie, dan is die stelling “daar is geen waarheid nie” self nie waar nie, en dan hoef ons dit nie te aanvaar nie. As dit onwaar is, dan is daar wel waarheid, en dan is die stelling verkeerd.
In albei gevalle val die stelling plat. Dit is ‘n logiese slangkuil: dit kan nie eens in beginsel waar wees nie, want die poging om dit te beweer, veronderstel die waarheid daarvan, wat die inhoud daarvan weerspreek.
‘n Meer gesofistikeerde weergawe hiervan is die postmoderne bewering dat “alle waarheid is relatief” of “alle waarheid is sosiaal gekonstrueer.” Maar is daardie bewering relatief? Is dit sosiaal gekonstrueer? As ja, dan het dit geen universele geldigheid nie en hoef ons dit nie te aanvaar nie. As nee, as dit ‘n objektiewe waarheid is dat alle waarheid relatief is, dan is dit self ‘n teenvoorbeeld van sy eie stelling.
“Die wetenskap is die enigste weg na kennis.”
Hierdie bewering, die kern van scientisme, het ons reeds in Sessie 1 bespreek. Maar dit verdien herhaling.
Die vraag is eenvoudig: het die wetenskap vir jou gesê dat die wetenskap die enigste weg na kennis is? Is hierdie stelling self ‘n wetenskaplike bevinding? Is dit die uitkoms van ‘n eksperiment, ‘n waarneming, ‘n meting?
Die antwoord is duidelik nee. Geen eksperiment kan bewys dat slegs eksperimente kennis lewer nie. Geen waarneming kan vasstel dat slegs waarnemings kennis bied nie. Die bewering dat die wetenskap die enigste weg na kennis is, is self ‘n filosofiese bewering, en dit word dus deur sy eie maatstaf uitgesluit. As slegs die wetenskap kennis kan lewer, en hierdie bewering nie wetenskaplik is nie, dan kan ons dit nie weet nie.
Scientisme sny die tak af waarop dit sit.
“Alle oortuigings is die produk van evolusie vir oorlewing, nie vir waarheid nie.”
Hierdie is ‘n variasie op Plantinga se argument, maar dan in die volksmond.
As alle oortuigings die produk is van evolusionêre druk vir oorlewing eerder as vir waarheid, dan geld dit ook vir hierdie oortuiging. Die oortuiging dat “alle oortuigings bloot vir oorlewing geëvolueer het” is dan self bloot ‘n produk van oorlewingsdruk, en ons het geen rede om dit as waar te aanvaar nie.
As jy die betroubaarheid van alle oortuigings bevraagteken, bevraagteken jy noodwendig ook die betroubaarheid van jou bevraagtekening. Jy kan nie op die leer staan en die leer uitsaag nie.
“Bewussyn is ‘n illusie.”
Hierdie bewering word gereeld gemaak deur denkers soos Daniel Dennett en sommige neurowetenskaplikes. Die idee is dat ons subjektiewe ervaring, die “innerlike wêreld” van kleure, klanke, emosies, gedagtes, nie werklik bestaan nie, maar ‘n soort illusie is wat deur die brein gegenereer word.
Maar wie het die illusie? ‘n Illusie is ‘n ervaring wat nie ooreenstem met die werklikheid nie, maar dit is nog steeds ‘n ervaring. As ek ‘n lugspieëling sien, is die oase nie werklik daar nie, maar my ervaring van die oase is volkome werklik. Om te sê dat bewussyn ‘n illusie is, is om te sê dat die ervaring van die illusie self nie werklik ‘n ervaring is nie. Dit is absurd.
Soos die filosoof Galen Strawson dit gestel het: om te ontken dat bewussyn bestaan, is “the strangest thing that has ever happened in the whole history of human thought.” Dit is die een ding wat ons met die mees absolute sekerheid weet, dat ons bewus is, en juis dit word ontken.
Descartes het dit reeds in die sewentiende eeu ingesien: ek kan aan alles twyfel, behalwe dat ek twyfel. Die twyfel self is ‘n bewuste handeling. Cogito, ergo sum. Jy kan nie bewussyn wegverklaar nie, want die wegverklaring self is ‘n daad van bewussyn.
“Vrye wil bestaan nie.”
Sommige neurowetenskaplikes en filosowe beweer dat vrye wil ‘n illusie is, dat al ons keuses ten volle bepaal word deur voorafgaande fisiese oorsake, en dat die gevoel dat ons “kies” bloot ‘n nagedagte is wat die brein genereer nadat die besluit reeds geneem is.
Maar het jy vryelik gekies om dit te glo? As vrye wil nie bestaan nie, dan het jy nie gekies om dit te glo nie. Dit is bloot die uitkoms van fisiese prosesse in jou brein, en jy kon nie anders nie. Maar as dit so is, dan maak dit geen sin om jou te prys vir jou “insig” of om ander te kritiseer omdat hulle anders dink nie. Die hele konsep van rasionele oortuiging, dat jy deur goeie argumente tot ‘n beter posisie beweeg word, veronderstel dat jy die vrye vermoë het om argumente te oorweeg en op grond daarvan van gedagte te verander.
As vrye wil ‘n illusie is, dan is rasionele debat self ‘n illusie. Dan het die neurowetenskaplike se boek nie die leser “oortuig” nie. Dit het bloot ‘n reeks fisiese gebeure in die leser se brein veroorsaak wat toevallig die gevoel van oortuiging produseer. Maar die neurowetenskaplike bedoel om te oortuig. Hy skryf argumente, rangskik bewyse, probeer rasionele gronde gee. Sy hele onderneming veronderstel die vrye wil wat hy ontken.
“Morele waardes is net evolusionêre aanpassings.”
As morele waardes niks meer is as evolusionêre aanpassings nie, as ons gevoel dat moord verkeerd is bloot die resultaat is van natuurlike seleksie wat groepsamewerking bevoordeel het, dan is die bewering “moord is verkeerd” nie waar in enige objektiewe sin nie. Dit is bloot ‘n emosie wat ons breine produseer, soos ‘n voorkeur vir soet kos.
Maar as dit so is, dan is dit ook nie verkeerd om te sê dat moord reg is nie. Dan is dit nie verkeerd om die swakkes uit te buit nie. Dan was die Holocaust nie werklik verkeerd nie, bloot ‘n gedragspatroon wat, vanuit die perspektief van die een groep se gene, nadelig was.
Byna niemand, ook nie die mees geharde naturalis, is bereid om hierdie gevolgtrekking te aanvaar nie. En die feit dat hulle dit nie kan aanvaar nie, is self ‘n getuienis dat hulle op ‘n vlak dieper as hulle filosofie weet dat morele waardes werklik is, nie bloot evolusionêre produkte nie.
Is dit verkeerd om te sê dat morele waardes werklik is? Op naturalistiese gronde kan jy nie eens die vraag koherent stel nie, want “verkeerd” self het op hierdie siening geen objektiewe inhoud nie.
Die patroon
Sien jy die patroon? Elkeen van hierdie stellings probeer iets ontken wat dit self noodwendig veronderstel:
- Om “geen waarheid” te beweer, veronderstel waarheid.
- Om scientisme te beweer, veronderstel nie-wetenskaplike kennis.
- Om kognitiewe onbetroubaarheid te beweer, veronderstel kognitiewe betroubaarheid.
- Om bewussyn te ontken, veronderstel bewussyn.
- Om vrye wil te ontken, veronderstel vrye wil.
- Om morele waardes te ontken, veronderstel morele waardes.
Dit is nie ‘n versameling losstaande probleempies nie. Dit is manifestasies van dieselfde diep probleem: die naturalistiese wêreldbeeld ondermyn die gereedskap wat nodig is om dit te beweer. Dit is ‘n wêreldbeeld wat slegs kan funksioneer deur te leen van ‘n raamwerk wat dit ontken. En daardie raamwerk, die een wat rasionaliteit, waarheid, bewussyn, vryheid, en morele waarde as werklik aanvaar, is die teistiese raamwerk.
Hoekom die Wetenskap Werk: Die Teistiese Verklaring
Die raaisel
In 1960 het die Hongaars-Amerikaanse fisikus Eugene Wigner ‘n beroemde artikel gepubliseer met die titel “The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences.” Sy vraag was eenvoudig maar diepgaande: hoekom werk wiskunde so goed om die fisiese werklikheid te beskryf?
Wiskunde is, op die oog af, ‘n abstrakte menslike skepping, ‘n spel met simbole, definisies, en afleidingsreëls. En tog blyk dit dat hierdie “spel” die struktuur van die fisiese werklikheid met merkwaardige presisie beskryf. Die vergelykings wat wiskundiges in hulle studeerkamers aflei, blyk die beweging van planete, die gedrag van atome, en die struktuur van die kosmos te beskryf. Hoekom?
Albert Einstein het dieselfde verbasing uitgedruk: “The most incomprehensible thing about the universe is that it is comprehensible.” Die mees onverstaanbare ding van die heelal is dat dit verstaanbaar is. Dat menslike verstand, ‘n verstand wat geëvolueer het op die savannes van Afrika om vrugte te pluk en roofdiere te ontduik, die vergelykings van die kwantummeganika en die algemene relatiwiteitsteorie kan ontdek en verstaan, is op naturalistiese gronde ‘n diep raaisel.
Die naturalistiese stomheid
Op streng naturalistiese gronde is daar geen bevredigende antwoord op hierdie vraag nie.
As die heelal ‘n doellose produk is van blinde fisiese prosesse, is daar geen rede om te verwag dat dit rasioneel georden sal wees nie, dat dit wiskundig presiese wette sal volg, dat hierdie wette ontdekbaar sal wees deur menslike verstand, en dat die wiskunde wat ons uitdink in die abstrakte ook die konkrete fisiese werklikheid sal beskryf.
As ons kognitiewe vermoëns die produk is van onbegeleide evolusie, is daar geen rede om te verwag dat ons breine in staat sal wees om die diepste strukture van die werklikheid te ontdek nie. Natuurlike seleksie selekteer vir oorlewing, nie vir kosmologiese insig nie. ‘n Brein wat kan beplan hoe om ‘n mammoth te jag, het geen evolusionêre rede om die kromming van ruimte-tyd te kan verstaan nie.
Die naturalis kan sê: “Dit is net so. Die heelal is rasioneel georden, en ons breine kan dit verstaan. Dit is ‘n feit wat geen verdere verklaring nodig het nie.” Maar hierdie antwoord is filosofies onbevredigend. Dit is om ‘n merkwaardige toeval te aanvaar sonder verklaring, ‘n toeval wat aan die grondslag van alle wetenskap lê.
Die teïstiese antwoord
Op teïstiese gronde is die raaisel geen raaisel nie. Die antwoord is eenvoudig, maar verdien om met sorg uitgespreek te word.
Die heelal is rasioneel georden omdat dit geskep is deur ‘n rasionele God.
Die Skrif begin met die woord: “In die begin het God die hemel en die aarde geskape” (Gen. 1:1). En die Evangelie van Johannes begin met: “In die begin was die Woord, en die Woord was by God, en die Woord was God” (Joh. 1:1). Die Griekse woord Logos, hier vertaal as “Woord”, beteken veel meer as ‘n gesproke woord. Dit beteken Rede, Rasionaliteit, Ordende Beginsel. Die heelal is geskep deur die Logos, deur goddelike Rede. Dit is hoekom die heelal rasioneel is. Dit is hoekom dit wiskundig georden is. Dit is hoekom dit verstaan kan word.
Ons kan hierdie orde ontdek omdat ons geskep is na die beeld van hierdie rasionele God.
Die Imago Dei, die beeld van God, is nie net ‘n teologiese leerstuk nie; dit is die grondslag van alle menslike kennis. Ons is geskep deur ‘n God van Rede, na die beeld van daardie God van Rede, en ons is in ‘n wêreld geplaas wat deur daardie God van Rede geskep is. Daar is ‘n passing tussen ons verstand en die werklikheid, en hierdie passing is nie toevallig nie. Dit vloei voort uit die Logos wat beide ons verstand en die skepping fundeer.
Die wiskundige fisikus John Polkinghorne, self ‘n Anglikaanse priester, het dit treffend gestel: “The reason within us and the reason without”, die rede binne ons en die rede buite ons, “are akin because they have a common origin in the rationality of the Creator.” Die rede binne ons (ons vermoë om te dink) en die rede buite ons (die rasionele orde van die heelal) is verwant omdat hulle ‘n gemeenskaplike oorsprong het in die rasionaliteit van die Skepper.
Wiskunde beskryf die fisiese werklikheid omdat albei gegrond is in die verstand van God.
Wigner se “onredelike effektiwiteit van wiskunde” is op teïstiese gronde heeltemal redelik. Wiskunde is nie ‘n willekeurige menslike uitvinding nie. Dit is die ontdekking van strukture wat in die verstand van God bestaan en wat Hy in die skepping beliggaam het. Die wiskunde in ons koppe “pas” by die wiskunde in die heelal omdat albei uit dieselfde Bron kom.
Hierdie siening het ‘n lang en ryk geskiedenis. Kepler het sy astronomiese werk verstaan as die ontdekking van God se “geometrie.” Newton het sy Principia begin met die oortuiging dat die wiskundige wette van die natuur die gedagtes van die Skepper weerspieël. Leibniz het die harmonieuse struktuur van die werklikheid toegeskryf aan die volmaakte rede van God. Die moderne wetenskap is gebore uit hierdie oortuiging: dat die heelal bestudeer kan word omdat dit die werk van ‘n rasionele Verstand is.
Einstein se vraag beantwoord
“The most incomprehensible thing about the universe is that it is comprehensible.”
Op naturalistiese gronde is dit werklik onverstaanbaar. Daar is geen rede om te verwag dat ‘n doellose, blinde heelal deur menslike verstand verstaan sal kan word nie.
Op teïstiese gronde is dit nie onverstaanbaar nie. Dit is presies wat ons sou verwag. ‘n Rasionele God het ‘n rasionele heelal geskep en rasionele wesens daarin geplaas met die vermoë om dit te verstaan. Die verstaanbaarheid van die heelal is nie ‘n raaisel nie. Dit is ‘n gawe. Die manier waarop God ons uitnooi om Hom in Sy werke te ontmoet.
Die Nederlandse Geloofsbelydenis, Artikel 2, sê dit pragtig: die skepping is “voor ons oë soos ‘n mooi boek waarin alle skepsele, groot en klein, die letters is wat ons die onsienlike dinge van God duidelik laat sien.” Die wetenskap lees hierdie boek, en die feit dat die boek leesbaar is, is self ‘n getuienis van die Outeur.
Wigner se raaisel opgelos
Eugene Wigner kon nie verklaar hoekom wiskunde so effektief is nie. Op naturalistiese gronde is sy raaisel onoplosbaar. Maar op teïstiese gronde het dit ‘n elegante en bevredigende antwoord:
Die wiskunde is effektief omdat die Skepper van die heelal ‘n wiskundige Verstand is. Die wette van die fisika is wiskundig presiese uitdrukkings van die Skepper se ordenende wil. En ons kan hierdie wette ontdek omdat ons, as beeldraers van hierdie Skepper, ‘n afskaduwing van daardie wiskundige Verstand in ons dra.
Dit is nie ‘n “God van die gapings”-argument nie. Ons roep nie God in om ‘n leemte in ons wetenskaplike kennis te vul nie. Dit is eerder die teenoorgestelde: ons vra wat die grondslag is waarop alle wetenskaplike kennis moontlik is, en ons vind dat die teïstiese wêreldbeeld, en slegs die teïstiese wêreldbeeld, ‘n bevredigende antwoord bied.
Wat Naturalisme Kos
Die pryskaartjie
Tot dusver het ons gefokus op die logiese probleme van die naturalisme. Maar daar is ook ‘n ander kant: die praktiese gevolge. As jy streng naturalisme aanvaar, wat kos dit jou? Wat moet jy prysgee?
Die antwoord is ontstellend.
Objektiewe waarheid
As die naturalisme reg is en ons kognitiewe vermoëns die onbegeleide produk is van blinde evolusionêre prosesse, dan het ons geen rede om te vertrou dat ons breine ons na die waarheid lei nie. Dit beteken dat ons geen basis het vir die aanvaarding van objektiewe waarheid nie, insluitend wetenskaplike waarheid.
Die ironie is byna onverdraaglik: die wetenskap, die trots van die naturalistiese wêreldbeeld, verloor sy grondslag as naturalisme waar is. As ons breine nie betroubaar is nie, dan is ons wetenskaplike teorieë nie betroubaar nie. Dan is die hele wetenskaplike onderneming ‘n luukse illusie, ‘n reeks geluidjies wat deur breine gemaak word, sonder enige aanspraak op waarheid.
Objektiewe moraliteit
As die natuur al is wat bestaan, dan is daar geen transendente bron van morele waardes nie. Morele oortuigings is dan niks meer as evolusionêre aanpassings, sosiale konvensies, of persoonlike voorkeure nie. “Moord is verkeerd” het dan nie meer objektiewe geldigheid as “ek hou nie van spinasie nie.”
Die meeste naturaliste leef nie so nie. Hulle is dikwels diep morele mense met sterk oortuigings oor reg en verkeerd, geregtigheid en onreg. Maar hulle filosofie kan nie verklaar hoekom hierdie oortuigings meer is as subjektiewe gevoelens nie. Hulle leef asof morele waardes werklik is, maar hulle filosofie sê dat dit nie is nie.
Vrye wil en morele verantwoordelikheid
As elke gedagte en elke besluit volledig bepaal word deur voorafgaande fisiese oorsake, dan is vrye wil ‘n illusie. Maar as vrye wil ‘n illusie is, dan is morele verantwoordelikheid ook ‘n illusie. Jy kan niemand blameer vir wat hy gedoen het nie, want hy kon nie anders nie. Jy kan niemand prys vir sy goeie dade nie, want hy kon nie anders nie. Die hele stelsel van lof en blaam, beloning en straf, morele plig en morele skuld, val plat.
En weer: geen naturalis leef werklik so nie. Hulle blameer mense vir slegte dade. Hulle prys mense vir goeie dade. Hulle leef asof keuses werklik is. Hulle filosofie sê dit is ‘n illusie, maar hulle lewe sê dit is werklik.
Bewussyn
As die materialisme reg is, is bewussyn óf ‘n illusie (maar wie het die illusie?), óf ‘n epifenomeen, ‘n soort byproduk van die brein wat geen werklike kousale krag het nie, soos die stoom wat van ‘n trein afkom wat geen invloed op die trein se beweging het nie.
In albei gevalle is jou innerlike wêreld, jou ervarings, jou liefde, jou vreugde, jou verdriet, jou gevoel van skoonheid wanneer jy na ‘n sonsondergang kyk, niks werklik nie. Dit is óf ‘n illusie, óf ‘n nuttelose byproduk. Die rykste, mees intieme aspek van jou bestaan, die feit dat jy ‘n binnekant het, dat daar “iets is wat dit is om” jy te wees, word deur die naturalisme gereduseer tot niks.
Betekenis en doel
As die heelal ‘n doellose produk is van blinde fisiese prosesse, dan is daar geen ingebedde betekenis of doel in die werklikheid nie. Jy kan betekenis skep, jy kan jouself oortuig dat sekere dinge belangrik is, maar hierdie “betekenis” is dan niks meer as ‘n sielkundige meganisme nie. Op die grootste skaal is jou lewe, jou liefde, jou werk volkome onbeduidend. ‘n Flikkering van bewussyn in ‘n heelal wat vir niemand omgee nie.
Bertrand Russell, een van die twintigste eeu se groot ateïste, het dit met pynlike eerlikheid erken: “Brief and powerless is man’s life; on him and all his race the slow, sure doom falls pitiless and dark.” Die mens se lewe is kort en magteloos; op hom en sy hele geslag val die stadige, onverbiddelike ondergang, meedoënloos en donker. Dit is die wêreld wat streng naturalisme ons bied.
Menslike waardigheid
As daar geen God is nie en die mens nie na God se beeld geskep is nie, dan is menslike waardigheid niks meer as ‘n sosiale konvensie nie, ‘n afspraak wat ons gemaak het omdat dit nuttig is vir die samelewing, maar wat geen dieper grondslag het nie. En konvensies kan verander word. As ‘n samelewing besluit dat sekere mense op grond van ras, geslag, of verstandelike vermoë minder waardig is, dan is daar op naturalistiese gronde geen objektiewe basis om dit teen te staan nie.
Die geskiedenis van die twintigste eeu het ons in bloedige detail gewys wat gebeur wanneer menslike waardigheid as ‘n konvensie eerder as ‘n werklikheid beskou word. Die totalitêre regimes van die vorige eeu het met koue logika afgelei wat van hulle materialisme volg: as die mens net materie is, kan hy gebruik, verwerp, en vernietig word soos enige ander materiaal.
Die groot paradoks
Hier is die groot paradoks: byna geen naturalis leef werklik asof hierdie gevolge waar is nie.
Hulle leef asof waarheid werklik is. Hulle doen navorsing, skryf boeke, maak aansprake op kennis.
Hulle leef asof moraliteit werklik is. Hulle veroordeel onreg, veg vir menseregte, eis geregtigheid.
Hulle leef asof vrye wil werklik is. Hulle maak keuses, aanvaar verantwoordelikheid, oordeel ander.
Hulle leef asof bewussyn werklik is. Hulle geniet musiek, betreur verlies, ervaar liefde.
Hulle leef asof lewe betekenis het. Hulle werk, skep, streef, hoop.
Hulle leef asof menslike waardigheid werklik is. Hulle verdedig menseregte, veroordeel wreedheid, eis respek.
Met ander woorde: hulle leef binne die teistiese raamwerk terwyl hulle die teistiese raamwerk ontken. Hulle leen van die Christelike wêreldbeeld, die oortuiging dat waarheid, moraliteit, vryheid, bewussyn, betekenis, en waardigheid werklik is, terwyl hulle die fondament daarvan verwerp.
Dit is nie huigelary nie. Ons wil nie onvriendelik wees nie. Dit is eerder ‘n getuienis, ‘n onbewuste getuienis, van die feit dat die teistiese wêreldbeeld die werklikheid weerspieël. Die naturaliste kan nie konsekwent binne hulle eie raamwerk leef nie, want daardie raamwerk beskryf nie die werklikheid nie. Hulle word deur die werklikheid self gedwing om van die teïstiese raamwerk te leen. En hierdie feit is, op sy eie manier, ‘n kragtige argument vir die waarheid van die teïsme.
Die Gereformeerde Perspektief
Bavinck: Alle kennis veronderstel God
Herman Bavinck, die groot Nederlandse Gereformeerde teoloog van die laat negentiende en vroeë twintigste eeu, het met helderheid en diepte geskryf oor die verhouding tussen God en kennis. In sy monumentale Gereformeerde Dogmatiek maak hy ‘n punt wat direk relevant is: alle kennis veronderstel God.
Bavinck se argument is nie dat jy eers in God moet glo voordat jy enigiets kan weet nie. Dit sou absurd wees, want baie mense wat nie in God glo nie, weet tog baie dinge. Sy punt is eerder dat die moontlikheid van kennis, die feit dat daar ‘n rasioneel geordende werklikheid is wat deur rasionele wesens geken kan word, uiteindelik slegs verklaar kan word as die werklikheid die produk is van ‘n rasionele Skepper.
Bavinck skryf dat die “principles of knowledge”, die beginsels wat alle kennis moontlik maak, soos die wette van die logika en die betroubaarheid van ons sintuie, nie self deur die wetenskap bewys kan word nie. Hulle word deur die wetenskap veronderstel. En hulle vind hulle uiteindelike grondslag in God.
Dit beteken dat selfs die ateïs, wanneer hy redeneer, eksperimente doen, en wetenskaplike teorieë formuleer, afhanklik is van ‘n raamwerk wat slegs op teïstiese gronde sin maak. Hy gebruik gereedskap wat God voorsien het, om tot gevolgtrekkings te kom wat God ontken. Dit is nie ‘n argument dat die ateïs oneerlik is nie. Dit is ‘n argument dat die werklikheid teisties gestruktureer is, en dat selfs die ontkenning van God op die gereedskap van God aangewese is.
Calvyn: Die Sensus Divinitatis
Johannes Calvyn, die groot Reformator, skryf in die eerste hoofstukke van sy Institusie van die Christelike Godsdiens oor die sensus divinitatis, die “sin vir die goddelike” wat in elke mens ingebou is. Calvyn argumenteer dat God ‘n aangebore kennis van Homself in die menslike hart geplant het, ‘n kennis wat so diep is dat dit nie uitgewis kan word nie, selfs nie deur die sonde nie.
Hierdie sensus divinitatis beteken dat die mens altyd al op ‘n sekere vlak weet dat God bestaan, selfs wanneer hy dit onderdruk, ontken, of in afgodery verdraai. Paulus maak dieselfde punt in Romeine 1:19-20: “Omdat wat van God geken kan word, in hulle openbaar is, want God het dit aan hulle geopenbaar. Want sy onsigbare dinge kan van die skepping van die wêreld af in sy werke verstaan en duidelik gesien word, naamlik sy ewige krag en goddelikheid.”
Hierdie Bybelse en Calvinistiese insig werp lig op die verskynsel wat ons in hierdie sessie bespreek het. Hoekom kan die naturalis nie konsekwent binne sy eie raamwerk leef nie? Hoekom leef hy asof waarheid, moraliteit, vryheid, en betekenis werklik is, terwyl sy filosofie dit ontken? Die antwoord, vanuit die Gereformeerde perspektief, is dat die sensus divinitatis nooit heeltemal stilgemaak kan word nie. Selfs onderdruk, bly die kennis van God deur die werklikheid heenbreek. Die naturalis weet, op ‘n vlak dieper as sy filosofie, dat die werklikheid meer is as materie, en hy kan nie anders as om dienooreenkomstig te leef nie.
Dit is nie ‘n argument dat die naturalis oneerlik is nie. Dit is ‘n argument dat die werklikheid self teen die naturalisme getuig, en dat die sensus divinitatis die kanaal is waardeur hierdie getuienis die menslike hart bereik, selfs wanneer die verstand dit probeer onderdruk.
Van Til: Presupposisionalisme
Cornelius Van Til, die groot Suid-Afrikaans-gebore Gereformeerde filosoof en apologeet wat aan Westminster Theological Seminary doseer het, het hierdie insigte in ‘n sistematiese benadering ontwikkel wat as presupposisionalisme bekend staan.
Van Til se kernargument is eenvoudig maar diepgaande: jy kan nie teen God argumenteer sonder om die gereedskap te gebruik wat God voorsien het nie. Elke poging om die bestaan van God te ontken, veronderstel die wette van die logika, wat op teïstiese gronde sin maak want hulle weerspieël die rasionaliteit van God, maar op naturalistiese gronde onverklaarbaar is. Elke poging om die rasionele orde van die werklikheid te bevraagteken, veronderstel die rasionele orde van die werklikheid, want jy gebruik rasionele argumente om jou saak te maak. Elke poging om morele kritiek teen God te rig, veronderstel objektiewe morele waardes, wat op teïstiese gronde gefundeer is maar op naturalistiese gronde ‘n illusie is.
Van Til gebruik die beeld van ‘n kind wat op sy pa se skoot sit en sy pa in die gesig klap. Die kind kan sy pa net klap omdat die pa hom vashou. Net so kan die ateïs net teen God argumenteer omdat God die rasionele, morele, en ervaringsmatige raamwerk voorsien waarbinne sulke argumente moontlik is.
Dit beteken nie dat die ateïs “eintlik” ‘n teïs is nie. Dit beteken dat die werklikheid teïsties gestruktureer is, en dat elke poging om dit te ontken onvermydelik die gereedskap gebruik wat hierdie teïstiese struktuur voorsien. Die naturalisme is nie net ‘n verkeerde wêreldbeeld nie. Dit is ‘n onmoontlike wêreldbeeld, een wat nie koherent gehandhaaf kan word nie omdat dit die voorwaardes vir sy eie formulering ondermyn.
Die eenheid van die Gereformeerde insig
Bavinck, Calvyn, en Van Til sê in wese dieselfde ding vanuit verskillende hoeke:
- Bavinck: Alle kennis veronderstel God as grondslag.
- Calvyn: Elke mens het ‘n ingebedde kennis van God wat nie uitgewis kan word nie.
- Van Til: Elke argument teen God is afhanklik van die gereedskap wat God voorsien.
Hierdie drie insigte, saamgeneem, gee ons ‘n diep en koherente perspektief op die selfvernietiging van die naturalisme. Die naturalisme faal nie omdat Christene dit so wil hê nie. Dit faal omdat die werklikheid self, die werklikheid wat God geskep het, nie binne die naturalistiese raamwerk pas nie. En die feit dat selfs naturaliste nie konsekwent binne hulle eie raamwerk kan leef nie, is die sterkste getuienis hiervan.
Maar argumente alleen is nie genoeg nie
Tog moet ons hier iets byvoeg wat die Gereformeerde tradisie met kenmerkende eerlikheid bely. Al is hierdie argumente suiwer, al is die getuienis van die skepping oorweldigend, al breek die werklikheid by elke naad deur die te-klein boksie van die naturalisme: argumente alleen bring nie ‘n mens by reddende geloof uit nie. Die rede hiervoor lê nie in die swakheid van die argumente nie, maar in die diepte van ons val.
Paulus skryf in Romeine 1:20, ‘n teks wat ons in hierdie reeks telkens aangehaal het, dat God se ewige krag en goddelikheid “van die skepping van die wêreld af in sy werke verstaan en duidelik gesien word.” Maar let op wat hy een vers vroeër sê, in Romeine 1:18: “Die toorn van God word van die hemel af geopenbaar oor al die goddeloosheid en ongeregtigheid van die mense wat die waarheid in ongeregtigheid onderdruk.” Die waarheid word geopenbaar en onderdruk, tegelyk. Dit is nie dat die getuienis te vaag is nie; dit is dat die gevalle menslike hart die getuienis aktief weerstaan en wegdruk. Die probleem is nie te min lig nie. Die probleem is dat ons oë gesluit is.
Die Dordtse Leerreëls spreek hieroor met pastorale wysheid. In hoofstuk 3/4, artikels 11 en 12, bely die kerk dat God nie net uiterlik deur die verkondiging van die Woord werk nie, maar ook innerlik deur die kragtige werking van die Heilige Gees. Die Gees dring deur “tot in die binneste dele van die mens,” open die geslote hart, versag wat hard is, en “stort nuwe hoedanighede in die wil in.” Hierdie innerlike werk is nie ‘n sagte aanmoediging wat die mens kan kies om te aanvaar of te verwerp nie. Dit is die soewereine, onweerstaanbare genade van God wat die dooie lewendig maak. Sonder hierdie werk van die Gees bly die helderste argument ‘n klank wat teen ‘n geslote deur weerklink.
Die Heidelbergse Kategismus vra in Vraag 21: “Wat is ‘n ware geloof?” En die antwoord is veelseggend: dit is “‘n vaste kennis waardeur ek alles vir waar aanvaar wat God in sy Woord aan ons geopenbaar het, en tegelyk ‘n vaste vertroue wat die Heilige Gees deur die evangelie in my hart werk.” Geloof is nie bloot die intellektuele aanvaarding van korrekte proposisies nie. Dit is kennis en vertroue, en albei word deur die Gees gewerk. Geen reeks argumente, hoe suiwer ook al, kan hierdie vertroue in ‘n menslike hart skep nie. Dit is die Gees se werk, van begin tot einde.
Beteken dit dat die argumente nutteloos is? Glad nie. Dit beteken eerder dat ons die argumente in hulle regte plek plaas. Die argumente ruim die grond op, verwyder die klippe en dorings, breek die harde aardkors oop. Maar dit is die Heilige Gees wat die saad plant en laat groei. Die argumente antwoord op die besware wat mense verhinder om die evangelie te hoor; die Gees open die hart sodat die evangelie gehoor en geglo word. Ons werk is om die hindernisse eerlik en sorgvuldig te verwyder. God se werk is om geloof te wek.
Dis presies hoekom hierdie reeks binne ‘n gemeente aangebied word en nie in ‘n akademiese lesinglokaal nie. Ons bespreek hierdie dinge as ‘n geloofsgemeenskap wat saam bid, saam sing, saam aan die nagmaalstafel sit. Want ons weet: die kragtigste ding wat ons vir ‘n soekende vriend of familielid kan doen, is nie net om ‘n argument reg te kry nie, maar om vir hulle te bid. Om te bid dat die Gees oë sal oopmaak vir wat die skepping reeds uitroep. Om te bid dat die Gees harte sal versag wat deur jare se onderdrukking hard geword het. Ons argumenteer en ons bid, want ons weet dat albei nodig is, en dat die laaste werk God s’n is en nie ons s’n nie.
En dit, broers en susters, is nie ‘n swakheid van ons boodskap nie. Dit is juis die diepte en die skoonheid daarvan. ‘n God wat net argumente nodig gehad het, sou ‘n God wees wat op afstand staan, ‘n professoragtige God wat lesings gee en dan terugstaan om te sien wie slaag. Maar die God van die Bybel, die God van Dort en van die Heidelbergse Kategismus, is ‘n God wat self in die hart kom werk. Hy verwyder nie net die intellektuele hindernisse nie. Hy maak dooie harte lewendig. Die argumente maak die grond skoon; die Gees plant die saad. En dit is evangelie, goeie nuus, van begin tot einde.
Die Groter Prentjie: Naturalisme en die Geskiedenis van die Denke
‘n Afwyking, nie die norm
Metafisiese naturalisme, die oortuiging dat die natuur al is wat bestaan, is nie die “standaard” posisie in die geskiedenis van die menslike denke nie. Dit is ‘n afwyking, ‘n relatief onlangse ontwikkeling wat in die agtiende en negentiende eeue momentum gekry het en in die twintigste eeu kulturele dominansie verwerf het.
Vir die oorgrote meerderheid van die menslike geskiedenis, in alle kulture en alle tydperke, het mense geglo dat die werklikheid meer is as die fisiese. Daar is ‘n transendente dimensie wat die fisiese wêreld grond, orden, en betekenis gee. Hierdie oortuiging is nie net ‘n produk van onkunde nie (soos die naturaliste graag wil beweer). Dit is die spontane respons van die menslike gees op die werklikheid self.
Die opkoms van die metafisiese naturalisme in die Westerse wêreld was nie die gevolg van wetenskaplike ontdekkings nie. Soos ons in Sessie 2 gesien het, was die groot pioniersdenkers van die moderne wetenskap, Copernicus, Kepler, Galileo, Newton, Boyle, Faraday, Maxwell, almal teiste. Die wetenskap is nie gebore uit die naturalisme nie; die naturalisme het die wetenskap later gekaap en sy prestasies vir homself opgeëis.
Die werklike dryfveer agter die opkoms van die metafisiese naturalisme was nie wetenskaplik nie, maar filosofies en kultureel: die Verligting se nadruk op menslike outonomie, die Europese reaksie teen kerklike magsmisbruik, die aantreklikheid van ‘n wêreldbeeld wat die mens bevry van goddelike gesag. Nagel se eerlike erkenning van sy eie “kosmies-skugter houding” teenoor God is miskien meer verteenwoordigend van die werklike motivering agter baie ateisme as enige wetenskaplike argument.
Die koste van die naturalisme vir die wetenskap self
Daar is ‘n diep ironie in die verhouding tussen die naturalisme en die wetenskap. Die naturalisme beweer dat dit die beste vriend van die wetenskap is, dat dit die wetenskap bevry het van die beperkings van die godsdiens en dit in staat gestel het om te floreer. Maar soos ons gesien het, ondermyn die naturalisme juis die grondslae van die wetenskap.
As die naturalisme waar is, dan:
- Het ons geen rede om ons kognitiewe vermoëns te vertrou nie.
- Het ons geen verklaring vir die rasionele orde van die heelal nie.
- Het ons geen verklaring vir die effektiwiteit van die wiskunde nie.
- Het ons geen grondslag vir die oortuiging dat die werklikheid kenbaar is nie.
- Het ons geen verklaring vir die menslike drang om die waarheid te soek nie.
Die wetenskap floreer nie danksy die naturalisme nie, maar ten spyte daarvan. Die wetenskap floreer omdat die werklikheid teisties gestruktureer is, rasioneel georden, kenbaar, wiskundig presies, ongeag of die wetenskaplike dit erken al dan nie. Die ateistiese wetenskaplike se sukses is self ‘n getuienis van die teistiese aard van die werklikheid. Hy ontdek die gedagtes van God, al weier hy om dit so te noem.
‘n Uitnodiging, nie ‘n aanval nie
Ons moet hier versigtig wees met ons toon. Dit is nie ons bedoeling om naturaliste of ateiste aan te val, te beledig, of met akademiese argumente te verpletter nie. Ons wil nie “wen” nie. Ons wil die waarheid dien.
Baie ateiste en naturaliste is eerlike, intelligente mense wat opreg soek na die waarheid. Hulle het dikwels goeie redes, of redes wat hulle as goeie redes beskou, vir hulle posisie. Sommige het slegte ervarings met die kerk gehad. Sommige het intellektuele besware wat hulle ernstig opgeneem wil hê. Sommige is bloot in ‘n kulturele omgewing groot geword waarin naturalisme as die “vanselfsprekende” posisie beskou word.
Ons benadering is nie om hierdie mense te veroordeel nie, maar om te wys dat die naturalisme ‘n prys het wat baie van sy ondersteuners nie besef nie, en dat die teïstiese wêreldbeeld ‘n dieper en meer koherente verstaan van die werklikheid bied. Ons doen dit in die gees van 1 Petrus 3:15: “Wees altyd bereid om verantwoording te doen aan elkeen wat van julle rekenskap eis oor die hoop wat in julle is, maar met sagmoedigheid en vrees.”
Sagmoedigheid en vrees. Nie selfvoldaanheid en triomfalisme nie. Ons het immers self niks om oor te spog nie. Alle waarheid is God se waarheid, en as ons dit insien, is dit deur genade, nie deur ons eie slimheid nie.
Gevolgtrekking
Wat ons gesien het
Die onderskeid tussen metodologiese naturalisme (die nuttige wetenskaplike werkwyse) en metafisiese naturalisme (die filosofiese bewering dat die natuur al is wat bestaan) is die sleutel. Die gly van die een na die ander is ‘n logiese dwaaling wat nie die toets van noukeurige denke deurstaan nie.
C.S. Lewis se Argument uit die Rede het gewys dat as naturalisme waar is, elke gedagte in ons koppe die resultaat is van nie-rasionele fisiese oorsake, en dat ons dan geen rede het om enige gedagte as rasioneel te vertrou nie, insluitend die gedagte dat naturalisme waar is.
Plantinga se Evolusionêre Argument Teen Naturalisme het gewys dat die kombinasie van naturalisme en onbegeleide evolusie die betroubaarheid van ons kognitiewe vermoëns ondermyn. Nie evolusie self nie, maar die naturalisme wat daaraan geheg word.
Thomas Nagel, ‘n ateistiese filosoof, het verklaar dat die materialistiese wêreldbeeld “amper seker onwaar” is, en dieselfde probleme geidentifiseer as Lewis en Plantinga, maar vanuit ‘n heeltemal ander tradisie.
Die selfreferensiële probleem het konkreet geword in ‘n reeks stellings oor waarheid, scientisme, bewussyn, vrye wil, en morele waardes, wat elkeen die gereedskap ondermyn wat nodig is om dit te beweer.
Die teistiese verklaring vir die wetenskap se sukses: die heelal is verstaanbaar omdat dit die werk van ‘n rasionele God is; ons kan dit verstaan omdat ons na die beeld van hierdie God geskep is; wiskunde beskryf die werklikheid omdat albei in die verstand van God gegrond is.
Die prys van streng naturalisme is die verlies van objektiewe waarheid, morele waardes, vrye wil, bewussyn, betekenis, en menslike waardigheid. Byna geen naturalis betaal werklik hierdie prys nie; hulle leen eerder van die teistiese raamwerk.
En die Gereformeerde perspektief: Bavinck se insig dat alle kennis God veronderstel, Calvyn se leer oor die sensus divinitatis, en Van Til se argument dat elke argument teen God die gereedskap van God gebruik.
Die kerninsig
As ons al hierdie argumente tot een kerninsig moet saamvat, is dit dié:
Naturalisme faal nie vanweë wat die wetenskap ontdek het nie. Dit faal vanweë wat dit NIE kan verantwoord nie: die rasionaliteit wat die wetenskap moontlik maak.
Die heelal is nie bloot fisies nie. Dit is, op sy diepste vlak, die werk van Verstand, van die Logos, die Woord, die Rede wat alle dinge gemaak het en sonder wie niks gemaak is wat gemaak is nie (Joh. 1:3). Die rasionele orde van die heelal, die verstaanbaarheid van die werklikheid, die effektiwiteit van die wiskunde, die betroubaarheid van ons kognitiewe vermoëns, die werklikheid van bewussyn, die objektiwiteit van morele waardes: al hierdie dinge vind hulle grondslag in die God wat alle dinge geskep het en deur wie alle dinge bestaan.
Die naturalisme bied ‘n werklikheid wat te klein is. Dit probeer die volle rykdom van die menslike ervaring in ‘n boks druk wat te klein is, en by elke naad breek die werklikheid deur. Die Christelike teisme, met sy leer van ‘n rasionele Skepper, die Imago Dei, en die Logos wat vlees geword het, bied ‘n raamwerk wat groot genoeg is vir die volle werklikheid: die fisiese en die geestelike, die wetenskaplike en die morele, die rasionele en die persoonlike.
‘n Brug na Sessie 8
As naturalisme faal en teisme ‘n beter grondslag bied, nie net vir die geloof nie maar vir die wetenskap self, hoe hou ons dan wetenskap en geloof in die praktyk bymekaar? Hoe lees ‘n gelowige wetenskaplike navorsing? Hoe onderskei ons tussen data en interpretasie? Hoe leef ons met ope vrae sonder om ons geloof of ons intellek prys te gee?
Dit is die vrae waarmee Sessie 8, die laaste sessie van hierdie reeks, sal worstel. Ons keer terug na die pragtige beeld van die Nederlandse Geloofsbelydenis: twee boeke, een Outeur. Die boek van die natuur en die boek van die Skrif. En ons ontdek saam hoe om albei met vreugde, eerlikheid, en verwondering te lees.
Want dit is uiteindelik waartoe hierdie hele reis ons bring: nie na ‘n gevoel van intellektuele superioriteit nie, nie na ‘n gevoel dat “ons gewen het” nie, maar na verwondering. Verwondering oor ‘n heelal wat deur Verstand geskep is. Verwondering oor ‘n God wat ons na Sy beeld gemaak het sodat ons kan dink, ontdek, en verwonderd staan. Verwondering oor ‘n werklikheid wat so ryk en so diep is dat geen enkele dissipline dit alleen kan omvat nie.
Die Psalmdigter het dit lank voor ons geweet:
Psalm 8:4-5 – “As ek U hemel aanskou, die werk van U vingers, die maan en die sterre wat U gevorm het — wat is die mens dat U aan hom dink, en die mensekind dat U hom besoek?” (1953-vertaling)
Kom ons stap die laaste deel van hierdie reis saam, met oop oë, oop harte, en ‘n verwondering wat net groter word hoe meer ons sien.