Reeks 1 — Grondslag

Sessie 5 — Bewussyn, Rede en die Morele Wet

— deur Attie Retief

Die Raaisel van Gees en Bewussyn

Inleiding

Elke mens beleef daagliks die misterie van bewussyn, daardie innerlike wêreld van gedagtes en selfbesef wat so bekend, en tog onverklaarbaar diep, is. Ons kan die sterre en atome wetenskaplik ontleed, maar wanneer dit by die gees van die mens kom, staan selfs groot denkers verstom. Wat is bewussyn? Waarom sukkel materialistiese benaderings om dit te verklaar? En hoe werp die Christelike geloof lig op ons bewuste gees?

In vorige sessies het ons gesien hoe ‘n klassieke teïstiese wêreldbeskouing God verstaan as die bron van alle werklikheid: die grond van bestaan, rede en saligheid. Nou fokus ons op die tweede aspek: bewussyn (“Consciousness”). Ons subjektiewe ervaring wys na iets diepers as blote materie. Materialisme misluk om bewussyn voldoende te verklaar, en die Beeld van God-begrip bied ‘n sinvoller antwoord. Klassieke denkeksperimente (Nagel se vlermuis en Mary se swart-en-wit wêreld) toon hoe fisikalisme te kort skiet. Die verwarring in hedendaagse verklarings bevestig iets wat gelowiges nog altyd bely het: dat bewussyn ‘n geestelike kwaliteit is wat uiteindelik na ons Goddelike Oorsprong wys.

Wat is bewussyn?

Wanneer ons oor “bewussyn” praat, verwys ons na ’n verskeidenheid van kenmerke van ons innerlike lewe. Enkele sleutelaspekte is:

• Subjektiewe ervaring (qualia): Die eerste-persoon-gevoel van ons ervarings – hoe dit voel om iets te beleef. Niemand anders kan byvoorbeeld presies jou ervaring van die kleur rooi of die smaak van koffie “van binne” af ken nie. Hierdie qualia (latyn vir “watter soort dinge”) maak bewussyn intrinsiek persoonlik en ontoeganklik vir suiwer derde-persoon beskrywing.
• Selfbewussyn: Die besef dat jy ’n self is wat dink en ervaar. Bewussyn bring ’n sin van “ek” mee – ek weet dat ek bestaan en waarneem. Ons kan oor onsself nadink, ons eie gedagtes ondersoek en sê “dit is mý gedagte”. Dié vermoë om jou eie bewussyn te besin, onderskei menslike gees op merkwaardige wyse.
• Intensionaliteit: Gedagtes is altyd oor of gerig op iets. Ons denke het ‘n kwaliteit van “oor-iets-wees”: jy kan aan jou vakansie dink of oor ‘n wiskundeprobleem nadink. Hierdie gerigtheid van die verstand (intensionaliteit genoem in filosofie) beteken ons gedagtes verwys na werklikhede buite ons brein. ‘n Breingolf of neuron-opwelling op sigself het nie betekenisinhoud nie; maar jou idee kan oor Parys of oor geregtigheid gaan.
• Rasionaliteit: Die menslike bewussyn kan logies redeneer, waarhede ontdek en abstrakte konsepte verstaan. Ons het die vermoë om oorsaak en gevolg te begryp, wiskundige formules op te stel en argumente te evalueer op geldigheid. Hierdie rasionele strukture van denke stem ooreen met die rasionele orde in die natuur.
• Morele bewussyn: Laastens beleef ons ‘n innerlike gewete en besef van reg en verkeerd. Ons maak nie net keuses nie; ons evalueer keuses volgens ‘n morele standaard. Ons ervaar skuldgevoel as ons verkeerd doen en innerlike vrede as ons reg doen. Hierdie morele dimensie van bewussyn impliseer ‘n besef van objektiewe waardes wat ons nie self uitgedink het nie, maar waarby ons aansluit in ons gewete.

Hierdie vyf fasette is ‘n blik op die rykdom van die menslike gees. Maar hulle plaas ook ‘n uitdagende vraag voor ons: Hoe het hierdie nie-materiële eienskappe vanuit ‘n dooie materiële heelal ontstaan (as dit ál is wat daar is)? Waarom het blote atome en chemiese reaksies ooit begin dink en voel? So ‘n vraag lei ons tot die beperkings van ‘n materialistiese verstaan van die werklikheid.

Die mislukking van materialistiese verklarings

‘n Materialistiese of fisikalistiese siening hou vol dat bewussyn ten diepste niks meer as breinprosesse is nie. In hierdie beskouing is menslike gedagtes bloot die newe-effek van elektrisiteit en chemie in ‘n komplekse brein. Maar hoe suksesvol is sulke verklarings regtig? Hier is vier areas waar materialisme struikel:

Die Moeilike Probleem van Bewussyn (Qualia)

Navorsers onderskei tussen die “maklike” en die “moeilike” probleem van bewussyn. Die maklike deel (relatief gesproke) is om korrelasies te vind tussen breinaktiwiteit en ervarings: byvoorbeeld om te wys watter deel van die brein aktiveer as jy pyn ervaar of musiek hoor. Die moeilike probleem vra egter: Waarom gaan enigsins enige ervaring met daardie breinprosesse gepaard? Hoekom is daar iets wat dit is om mens te wees, ‘n innerlike belewing, eerder as net leë meganika? ‘n Rekenaar verwerk inligting sonder om enigiets te “voel”. Selfs al kon ons elke neuronale vonk in die brein in fynste besonderheid karteer, sou ons steeds moet verklaar hoe hierdie fisiese gebeurtenisse vanuit die eerste-persoonsperspektief beleef kan word.

Hierdie verduidelikingsgaping word geïllustreer deur qualia: ek kan alles oor die golflengte van lig weet, maar dit verduidelik nie hoe rooi vir my voel as ek na ‘n roos kyk nie. Thomas Nagel het beroemd gevra: ”What is it like to be a bat?” Hoe sou dit voel om soos ‘n vlermuis te wees wat in ultrasoniese frekwensies “sien”? Geen hoeveelheid biologiese data oor die vlermuis se brein kan my daardie belewenis laat verstaan nie. Daar is dus ‘n subjektiewe binnekant aan bewussyn wat nie vanuit ‘n objektiewe, derde-persoon wetenskaplike beskrywing afgelei kan word nie. Materialistiese verklarings loop hier teen ‘n muur vas: hulle kan die werking van die brein beskryf, maar nie die wees van bewussyn verklaar nie. Hierdie fundamentele kloof tussen materie en ervaring is wat die ”Hard Problem of Consciousness” genoem word in filosofie.

Waarom “bewussyn is ’n illusie” self-weerleggend is

Sommige materialiste probeer die moeilike probleem omseil deur te beweer dat bewussyn eintlik ‘n illusie is. Volgens hierdie siening is ons gevoel dat ons werklik innerlike ervarings het, bloot ‘n gesofistikeerde misleiding wat deur die brein voortgebring word. Daar is in werklikheid net dooie materie en seine; die res is ‘n soort hallusinasie. Maar so ‘n siening is by nadere beskouing self-weerleggend. Want wie is dit dan wat hierdie illusie ervaar? As jy sê “bewussyn bestaan nie regtig nie, dit is net ‘n truuk van die brein”, veronderstel jy klaar daar is ‘n bewuste iemand wat mislei word. ‘n Illusie is immers ook ‘n ervaring; dit verg ‘n bewuste waarnemer om mislei te kan word. Die stelling “bewussyn is ‘n illusie” saag dus aan die tak waarop dit sit: as dit waar is, kan dit nie as waar ervaar of geglo word nie.

Selfs die oortuiging van ‘n materialis dat mense bloot materie is, bestaan as ‘n gedagte in sy bewussyn. Materie alleen kon nie “weet” of formuleer sonder bewussyn nie. Voeg daarby dat ons innerlike lewe ons primêre toegang tot enige werklikheid is: alle wetenskaplike waarneming en denke gebeur deur ons bewuste verstand. Om dié bewustelike bronne van kennis as ‘n illusie af te maak, ondermyn die geldigheid van alle kennis, insluitende die materialis se eie teorie. Soos een filosoof spottenderwys opmerk: ”As bewussyn ‘n illusie is, wie is dan daar om dit te glo?” Die poging om bewussyn weg te redeneer eindig in ‘n teenspraak.

Intensionaliteit en die nie-fisiese gerigtheid van denke

Reeds in die 19de eeu het filosowe soos Franz Brentano opgemerk dat intensionaliteit – die “oor-iets-gerigtheid” van denke – ‘n teken is van die nie-fisiese aard van gees. ‘n Materiële voorwerp wys nie inherent na iets anders of beteken iets nie: ‘n klip lê bloot daar, ‘n elektriese stroom vloei sonder enige betekenis. Maar denke het altyd ‘n inhoud en ‘n betekenis. Jy kan nou dink aan jou ma, en daardie gedagte gaan oor ‘n werklike persoon buite jou. Jou brein bestaan uit neurone en chemiese bindings; geen van daardie fisiese dele op sigself “verwys” na “Ma” nie. Tog verteenwoordig jou gedagte jou ma.

Hierdie verbandskap, dat ‘n fisiese toestand (neurone wat vuur) ‘n nie-fisiese betekenis-inhoud dra, is iets besonders. Materialisme probeer dit reduseer tot ‘n soort rekenaarprogram: die brein is ‘n gesofistikeerde rekenaar wat simbole manipuleer en sodoende word betekenis “gegenereer”. Maar dit verduidelik nie werklik intensionaliteit nie; dit skuif dit net rond. (‘n Rekenaar se simbole het ook net betekenis vir ‘n buitestaande verstand, die programmeerder of gebruiker; self weet die masjien niks van wat sy simbole beteken nie.) Denke se gerigtheid wys na ‘n orde van begrip wat nie deur materie alleen voortgebring kan word nie. As die hele kosmos uiteindelik net uit doelloos bewegende deeltjies sou bestaan, is dit moeilik om te verstaan hoe enige van daardie deeltjies by betekenis en waarheid sou uitkom. Tog ervaar ons dat ons gedagtes waar of vals kan wees en na werklike entiteite verwys. Hierdie aspek van gees pas eenvoudig nie in ‘n naturalistiese prentjie in sonder om die gees se uniekheid weg te verduidelik nie. Dit herinner aan wat die filosoof Alvin Plantinga aanvoer: natuurwetenskap kan ons vertel hoe breinprosesse werk, maar nie of ‘n gedagte waar of sinvol is nie. Vir waarheid en betekenis het jy iets meer nodig: ‘n rasionele orde groter as blote materie.

Vrye wil en rasionaliteit teenoor biochemiese determinisme

Laastens loop materialisme vas by die vraag van vrye wil en rasionele keuse. As die mens net ‘n biochemiese masjien is, onderworpe aan deterministiese natuurwette (of lukrake kwantumgebeure), dan volg dit logies dat elke gedagte en elke “keuse” wat jy maak in beginsel vooraf bepaal is deur chemie en oorerwing, of bloot toevallig opborrel. Jou brein sou soos ‘n vooraf-gestelde rekenaarprogram werk, sonder werklike handelingsvermoë. Maar ons beleef onsself nie so nie: ons ervaar dat ons keuses kan uitoefen, dat ons redelike motiewe opweeg, en dat ons moreel aanspreeklik is vir ons dade. As ek eenvoudig móét doen wat my brein se materie-determinante voorskryf, kan ek nie werklik verantwoordelik gehou word nie. Tog weet ons instinktief dat ons soms tussen goed en kwaad kán kies, en dat daardie keuse werklik is.

Nog ‘n implikasie: ware rasionaliteit vereis dat ons redes oorweeg en gevolgtrekkings maak op grond van logika en waarheid. Maar as my gedagtes net die uitspeel van atoombewegings is wat moet gebeur, dan “oorweeg” ek niks; die uitkoms is klaar bestem ongeag rasionele oorweging. My brein sou kon glo 2+2=5 bloot omdat ‘n sekere chemiese reaksie so afloop, nie omdat ‘n persoonlike denke die geldigheid daarvan beoordeel het nie. Materialistiese determinisme eet dus aan die wortel van rede self. C.S. Lewis het hierop gewys: as ek geen rede het om my brein se voortbrengsels te vertrou omdat dit net blinde prosesse is, dan het ek ook geen rede om materialisme self te glo nie, want daardie geloof is dan eweneens net ‘n toevallige breinuitset. In sy boek Miracles skryf hy: as daar geen intelligente Skepper agter die heelal is nie en geen doelgerigte verstand nie, ”is dit maar net toevallig dat die atome in my skedel hulself in ‘n sekere rangskikking organiseer en my as neweproduk die sensasie van ‘n gedagte gee”. Hy vergelyk dit met melk wat uit ‘n omgestampte melkkan spat en per toeval ‘n kaart van Londen vorm. Pure toeval kan nie ware inligting produseer nie. Lewis se gevolgtrekking raak die kern: ”Tensy ek in God glo, kan ek nie in denke glo nie: dus kan ek nooit my denke gebruik om nie in God te glo nie.” As rasionele denke geldig is, is dit baie meer waarskynlik dat ons oorsprong by ‘n rasionele God lê as by blinde stof.

Die feit bly staan: ‘n wêreldbeeld wat materie bo als stel, maak uiteindelik afbreek aan menslike bewussyn. Dit moet ons innerlike ervarings afmaak as nietig (‘n illusie), of dit moet dit reduseer tot iets wat dit duidelik nie is nie: ‘n breinproses met geen werklike subjektiewe kwaliteit. Dit moet ons denke se vermoë tot waarheid verdag maak, en ons keuses tot fiksie verklaar. Maar dan sny daardie wêreldbeeld sy eie keel af, want waarom moet ons dan glo wat die materialis sê, as sy eie denke net ‘n breinreaksie is?

Indien materialisme waar sou wees, dan is bewussyn iets onverklaarbaars en moeisaam, dalk selfs ‘n fout van evolusie. ‘n Alternatief is om te sê: dalk toon bewussyn se uniekheid juis dat materialisme nie ‘n volle prentjie van die werklikheid gee nie. Miskien moet ons ons wêreldbeskouing verbreed.

Christelike teïsme as verklaring

Die Christen-gelowige wêreldbeskouing begin by ‘n fundamentele waarheid: God is Gees (Joh. 4:24), ‘n persoonlike, intellektuele, wilsmatige Wese. Die heel eerste vers van die Bybel leer reeds dat alles behalwe God geskape is (Gen. 1:1). Materie is nie al wat ewig is nie; ‘n Geestelike God met verstand en doel het materie ontwerp. Bewussyn is dus nie ‘n laat-ontluikende toeval nie, maar vanaf die begin ingebou in die plan van God.

Die hoogtepunt van die skepping volgens Genesis is juis die mens wat God maak ”na sy beeld” (Gen. 1:27). Dit beteken dat mense, anders as diere, geskape is met persoonlike eienskappe wat op ‘n manier God s’n weerspieël. Ons verstand en bewussyn, ons vrye wil en vermoë om lief te hê, dui daarop dat ons afstam van ‘n persoonlike Verstand eerder as van blinde toeval. Waar materialisme sukkel om te verduidelik hoekom doelloosheid persoonlikheid sou voortbring, sê die Bybel dit duidelik: ‘n persoonlike God wou hê daar moet persoonlike skepsels wees. Die menslike gees is dus nie ‘n spookagtige byproduk nie, maar deel van ons ontwerp: ”die lamp van die Here” in ons, soos Spreuke 20:27 digterlik sê.

Die Bybel bevestig verder dat ons verstand en rede nie losstaande wonders is nie, maar gewortel is in God se eie rasionaliteit. Johannes 1:1 verkondig: ”In die begin was die Woord (Logos), en die Woord was by God, en die Woord was God.” Hier word God self geïdentifiseer met Logos, ‘n Griekse term wat Woord, Rede of Intelligensie beteken. Alles is deur hierdie Logos gemaak, sê Johannes 1:3, en in Hom was die lewe en die lig van die mense (1:4). Hierdie ryk teks beteken onder meer dat God die bron is van alle lewe én alle verligting van die menslike gees. Ons kan waarheid ken en lig sien, omdat die ewige Lig (God se Logos) ons verstandsvermoë aanspreek en onderhou. “In U lig sien ons die lig,” bid Psalm 36:10 (Afr. 36:9), wat impliseer dat al ons kennis ‘n deelname aan God se kennis is.

Die klassieke christelike denke (soos by Augustinus en later by reformatoriese denkers) leer dat wanneer ons die wette van logika of ewige waarhede ontdek, ons eintlik ’n blik kry in God se ewige Logos. Dit maak sin: as ons rasionele siele na sy beeld geskape is, resoneer ons denke met sy denke, al is ons eindig en Hy oneindig. Daarom is dit vir ‘n Christen nie verbasend dat die heelal sin maak vir ons bewussyn nie: die heelal is ontwerp deur die uiteindelike Intelligensie. Ons rede “werk” omdat dit ontvanklik is vir die Goddelike Rede wat alles geskep het.

Die Imago Dei-leer (Beeld-van-God) bied ‘n raamwerk om bewussyn te verstaan. In plaas daarvan dat menslike bewustheid ‘n onverklaarbare flikkering is in ‘n andersins dooie kosmos, verklaar die Skrif dat bewussyn tuishoort in ‘n lewende, persoonlike heelal wat God gemaak het. Dit beteken nie menslike gees is gelyk aan God s’n nie; ons is eindige skepsels. Maar dit beteken ons het kapasiteite wat ver bo bloot materiële funksies strek. Ons denke kan waarheen strek? Na oneindige werklikhede, na God self, want God se beeld in ons is juis gegee sodat ons met Hom in verhouding kan tree. Ons gewete het ‘n ingebore oriëntasie na God se stem (Rom. 2:15), al kan dit deur sonde afgestomp raak. Ons wil is in staat tot keuses wat morele gewig dra, iets wat sin maak omdat God ons as verantwoordelike agente geskep het wat kan liefhê. En ons het ‘n selfbewussyn wat ons laat sê “Abba, Vader.” Ons weet ons is “self” in verhouding met ‘n groter Self wat ons gemaak het.

Christelike teïsme beklemtoon ook dat ons brein nie op sigself al ons denkvermoë verklaar nie. Daar is ‘n geestelike komponent aan mens-wees, wat ons tradisioneel die siel of gees noem, wat wel met die liggaam saamwerk (‘n integrale eenheid), maar wat nie net materiaal is nie. Prediker 12:7 sê by die dood keer “die stof terug na die aarde … en die gees keer terug na God wat dit gegee het.” God is dus die outeur en bron van ons gees. Spreuke 20:27 noem die menslike gees “die lamp van die Here.” God het ’n lig aangesteek binne-in die mens om hom van binne te verlig. Al kan dié “lamp” dowwer brand weens sonde, is dit steeds God se gawe wat ons onderskeidingsvermoë en persoonlikheid moontlik maak. In die Nuwe Testament sien ons hoe hierdie gees van die mens nuut gemaak en verlig moet word deur die Heilige Gees: ”Word verander deur die vernuwing van julle gemoed” (Rom. 12:2). Hier word duidelik gestel dat die denke (verstand) ‘n sleutelrol speel in ons heiliging: God wil ons denkwyse suiwer sodat ons Hom kan ken en sy wil kan onderskei. Rasionele insig en geestelike groei loop hand aan hand. In die Bybel transformeer God juis ons denke na sy waarheid toe, omdat Hy die God van waarheid is. Christelike geloof is nie ‘n uitklim uit die lig van rede na die duisternis van bygeloof nie. Dit is ‘n inskakel by die hoogste Lig van die rede wat self ‘n Persoon is: God.

Kortom, die Christelike wêreldbeskouing verwag dat bewussyn iets besonders en sentraals is, nie ‘n evolusionêre nagedagte nie. Dit sien in die eienskappe van ons gees die handtekening van ons Skepper. Soos Genesis ons leer, is ons na God se beeld gemaak; soos Johannes ons leer, is God die Logos wat lig aan ons verstand gee. Materialistiese pogings om gees te verklaar skiet te kort omdat hulle begin met ‘n verkeerde aanname: dat daar géén oorspronklike Gees is nie. Die geloof begin by die ware oorsprong: ”In die begin, God…” En daarom is alle werklikheid, óók die innerlike werklikheid van bewussyn, deur Hom en tot Hom.

Voorbeelde en denkeksperimente wat fisikalisme uitdaag

Teoretiese redenasies ter syde gestel, kan eenvoudige gedagtespeletjies wys hoe ontoereikend ’n suiwer fisiese verstaan van gees is. Twee bekende voorbeelde in die filosofie van bewussyn is:

• Thomas Nagel se vlermuis. Nagel het in ‘n beroemde opstel (1974) voorgestel dat ons daaraan moet dink wat dit sou beteken om ’n vlermuis te wees. ‘n Vlermuis navigeer en vang prooi deur eggo-nawaarning (ultraklank). Ons kan die biologie en fisika hiervan volledig beskryf, maar weet ons dan hoe dit voel om as ‘n vlermuis rond te vlieg en die wêreld te “sien” in ultraklank? Klaarblyklik nie. Daar is iets radikaal subjektiefs aan elke bewuste ervaring, ‘n perspektief van binne, wat ons nooit kan kry deur bloot eksterne, objektiewe inligting te versamel nie. Selfs al weet ek alles wat ‘n derdepersoon-waarnemer oor ‘n vlermuis kan weet, sal ek steeds nie weet “hoe dit is” om daardie ervaring te hê nie.

  Nagel se punt is dat bewussyn altyd ‘n subjektiewe karakter het wat nie gereduseer kan word tot ‘n derdepersoons-beskrywing nie. Dit onderstreep weer die Harde Probleem: om ‘n bewuste ervaring te verstaan, moet jy dit beleef. Geen hoeveelheid kennis van breinstrukture of gedrag gee vir jou daardie belewenis self nie. Fisikalistiese teorieë kan dus in beginsel nooit bewussyn volledig verklaar nie, want hulle verloor juis daardie eerste-persoon-essensie wanneer hulle dit probeer verobjektiveer. ‘n Wêreldbeskouing moet rekening hou met hierdie onuitwisbare subjektiwiteit. Teïsme doen dit deur te erken dat bewussyn van oorsprong af deel van die skepping is, deur ‘n God wat self bewussyn het. Materialisme staan hier leeghandig. (Nagel self, ‘n agnostikus, erken dat bewussyn die materialistiese wêreldbeeld ”hopeloos” maak.)

• Mary die kleurwetenskaplike. ‘n Speelse denkeksperiment deur Frank Jackson (1982) gaan so: Mary is ‘n briljante wetenskaplike wat haar hele lewe in ‘n swart-en-wit kamer spandeer het. Sy bestudeer die fisika en biologie van kleur-sig tot in die fynste detail. Sy weet alles wat daar wetenskaplik te wete is oor liggolflengtes, die oog, neuronale seine en die breinprosesse wanneer mense kleure sien. Sy het die wiskundige en fisiese beskrywing van rooi tot op die letter bemeester, maar sy het nog nooit self die kleur rooi gesien nie. Nou verlaat Mary vir die eerste keer haar monokromistiese kamer en sien ‘n rooi roos. Die vraag is: Leer sy iets nuuts? Volgens ons intuïsie: natuurlik, ja! Sy ontdek nou eers hoe rooi lyk, iets wat al haar boekekennis nie vir haar kon gee nie.

  Mary se nuwe ervaring wys daarop dat daar feite of kennis bestaan wat nie in fisiese terme uitgedruk kan word nie. Al sou sy al die fisiese inligting gehad het, was daar nog iets meer: die qualia van die belewenis van kleur. Hierdie gedagte-eksperiment ondersteun die idee dat bewussyn nie gereduseer kan word tot bloot inligting of fisiese beskrywing nie. Daar is ‘n ervaringsdimensie wat nie maklik in objektiewe terme vasgevang kan word nie. Vir ‘n streng fisikalis sal Mary se verhaal ongemaklik wees: as sy régtig alles van rooi geweet het, sou sy kon voorspel presies wat met haar brein gaan gebeur as sy uitgaan. Tog sou sy steeds nie geweet het hoe dit voel om rooi te sien alvorens sy dit ervaar nie. Dit impliseer daar is meer aan die mens as net ‘n “wetende brein.” Daar is ‘n ervarende subjek, ‘n siel met ‘n bewussyn wat eers in kontak met die werklikheid tree in die ontmoeting daarvan.

Sulke denkeksperimente is eenvoudig, maar doeltreffend om te wys dat ’n volledige en omvattende verklaring van die werklikheid nie net bestaan en wette moet verklaar nie, maar ook ervaring en belewing. Indien ’n wêreldbeskouing dit nie kan regkry nie, moet dit óf sy aansprake prysgee, óf ’n ander uitweg soek (soms hoor mens: “ja, bewussyn bestaan, maar dit ontsnap ons begrip nou – eendag sal ons dit verstaan.”). Intussen spreek hierdie voorbeelde tot ons almal se intuïsie: ons bewussyn is iets werkliks en besonders wat meer as net materie is. Dit behoort dus aan ‘n werklikheidsperspektief waar gees van begin af deel is van die storie, net soos die Bybel dit inderdaad bevestig.

’n Verwarrende moderne landskap

Jy mag jou afvra: Hoe gaan hedendaagse denkers hierdie raaisel te lyf? Die kort antwoord is: op soveel uiteenlopende maniere dat geen konsensus in sig is nie. Die filosoof en wetenskapsprogrammaker Robert Lawrence Kuhn het onlangs probeer om ‘n ”landskap van bewussynsverklarings” te versamel. Hy wys dat teorieë omtrent bewussyn op ‘n spektrum lê van fisies tot geestelik, met allerhande mengvorms tussenin.

Heel aan die een kant is daar streng materialisme wat sê bewussyn is net brein, klaar. Effens meer na die middel vind ons teorieë soos opkomende eienskappe (bewussyn “kom te voorskyn” wanneer materie ‘n sekere kompleksiteit bereik) en allerlei pogings om kwantumfisika by bewussyn te betrek. In die middel-area is ook idees soos die Geïntegreerde Inligtingsteorie (GIT), wat voorstel dat bewussyn gelykstaande is aan hoogs geïntegreerde inligting in ‘n stelsel. Nog verder na die regterkant kry ons moderne herlewings van panpsigisme: die gedagte dat bewussyn ‘n basiese eienskap van alle materie is, al is dit in eenvoudige vorms oral teenwoordig, wat in mensebreine dan saamkom tot volwaardige gees. Gaan ons nóg meer regs, kom ons by dualiste wat sê gees is ‘n afsonderlike werklikheid naast materie. Uiteindelik vind ons idealisme of gees-monisme, die idee dat alles in die heelal ten diepste Gees of Bewussyn is, en materie ‘n manifestasie daarvan. Verder is daar denkers wat ‘n goddelike komponent betrek, soos teïstiese dualiste wat sê die mens het ‘n siel van God ontvang, of panteïste wat glo die wêreldsiel is God.

Waarom hierdie mondvol? Omdat die blote feit van soveel uiteenlopende verklarings iets duidelik maak: die wetenskaplike en filosofiese gemeenskap is diep verdeeld oor hoe om bewussyn te verstaan. ‘n Paar meen nog “bewussyn is net ‘n illusie” (‘n uitsig waarvan ons reeds die probleme gesien het). Ander hoop vir een of ander “teorie van alles” wat ook gees sal insluit, maar dié drome is tot dusver leeg. Kuhn self merk op dat party verklarings mekaar direk weerspreek, en tog is geen van hulle oortuigend genoeg om die res uit te skakel nie. Dis asof moderne denkers almal ‘n olifant in ‘n donker vertrek betas: elkeen publiseer ‘n teorie oor wat hy voel, maar niemand sien die volle prentjie nie.

Vir ‘n Christen is hierdie verwarring op sigself insiggewend. Dit bevestig wat ons al vermoed het: as jy die gees probeer verklaar sonder om Gees (God) by jou prentjie in te sluit, tas jy in die duister rond. Jy sal allerhande teensprekende gedagtes moet probeer vereenselwig: bewussyn is tegelyk niks en alles, ‘n neweproduk en ‘n basiese bousteen, ‘n illusie en die enigste werklikheid. Suiwer natuurwetenskaplike vertrekpunte gee nie antwoorde nie. Soos Robert Kuhn tereg noem, hierdie probleem lê buite die bereik van eksperimentele bevestiging; dit gaan oor ons wêreldbeeld-grondslae. Die geestelike aard van bewussyn tree na vore juis in die onwilligheid daarvan om gemeganiseer te word. Dit verklaar waarom materialistiese wetenskap dikwels net swyg oor bewussyn. Hulle noem dit die “harde probleem” en hoop iemand anders sal dit eendag oplos. Dit pas net nie by die inerte-materie-benadering wat tot dusver so suksesvol was nie.

Christene kan hierby aansluit en sê dat bewussyn iets fundamenteels oor die heelal openbaar: dat die grondslag daarvan geestelik is, en dat Rede en Lewe die kern van werklikheid in beslag lê.

Ons bewussyn is ‘n venster waardeur ‘n lig skyn van die ewige Gees wat alle dinge onderhou. ‘n Stoflike heelal verduidelik nie gees nie, maar ‘n gees-gegronde heelal kan stof insluit. Die evangelie van Johannes sê: ”die Lig wat elke mens verlig, het in die wêreld gekom” (Joh. 1:9). God se Seun, die Logos, is daardie lig. Bewussyn is uiteindelik ‘n weerspieëling van Hom. Wanneer ons ons eie gees ondersoek, is dit gepas om in verwondering te sê: ”Dankie, Here, vir hierdie gawe wat my nader aan U hart bring.”

Noemenswaardige Aanhalings

“Consciousness is the most conspicuous obstacle to a comprehensive naturalism that relies only on the resources of physical science. The existence of consciousness seems to imply that the physical description of the universe… is only part of the truth.” -– Thomas Nagel, Mind and Cosmos

• (Bewussyn is die duidelikste struikelblok vir ’n alomvattende naturalisme wat net op fisiese wetenskaplike bronne steun. Die feit van bewussyn impliseer dat ’n fisiese beskrywing van die heelal… slegs ’n deel van die waarheid uitmaak.)

“Unless I believe in God, I cannot believe in thought: so I can never use thought to disbelieve in God.” -– C.S. Lewis, Miracles

• (Tensy ek in God glo, kan ek nie in denke glo nie; daarom kan ek nooit my denke gebruik om God se bestaan te ontken nie.)

Bybelkommentaar oor Sleutelteksgedeeltes

Genesis 1:27 – “En God het die mens geskape na sy beeld; na die beeld van God het Hy hom geskape; man en vrou het Hy hulle geskape.” (1933/53-vertaling)

In die heel eerste hoofstuk van die Bybel kry ons hierdie plegtige uitspraak. In kontras met die res van die skepping, wat deur opdragte voortkom (“Laat daar wees…”), neem God persoonliker aksie met die mens en maak hom “na sy beeld”. Hierdie vers lê die fondament vir ’n Bybelse antropologie: mense het ’n unieke posisie omdat hulle God se beelddraers is. Dit beteken onder andere dat ons, soos God, ’n rasionele en morele natuur het. Ons kan dink, skeppend wees en heers (vers 28 volg direk hierop met die opdrag om te heers oor die aarde) juis omdat God hierdie kapasiteite in ons ingeplant het. “Na die beeld van God” impliseer ook ’n verhouding: soos ’n seun die beeld van ’n vader dra, staan ons in ’n verhouding tot God as ons Vader. Hierdie kort vers is ryk: dit leer dat die mens nie ’n blote dier of voorwerp is nie, maar ’n spesiale skepping met ’n geestelike komponent wat direk van God af kom. Ons persoonlikheid, bewussyn en waardigheid vloei hieruit: in elke mens (man en vrou, let op die gelykheid daarin) is iets Goddeliks weerspieël. Dit gee aan elke mens ’n ontsaglike waarde en roeping. Geen materialistiese siening kan hierdie hoë status van die mens bevestig nie; dit kom uitsluitlik uit God se openbaring dat ons meer is as stof: ons is lewende siele gemaak deur die asem van die Almagtige (vgl. Gen. 2:7).

Johannes 1:1–5 – “In die begin was die Woord, en die Woord was by God, en die Woord was God. Hy was in die begin by God. Alle dinge het deur Hom ontstaan, en sonder Hom het nie een ding ontstaan wat ontstaan het nie. In Hom was lewe, en die lewe was die lig van die mense. En die lig skyn in die duisternis, en die duisternis het dit nie oorweldig nie.” (1933/53-vertaling)

Johannes se proloog is een van die diepste teologiese paragrawe in die Bybel. Hier leer ons dat Jesus Christus die ewige Woord (Logos) is – God self wat by God was (’n verwysing na die tweede Persoon van die Drie-eenheid). Vir ons doeleindes val die klem op wat die Logos doen: alle dinge ontstaan deur Hom, en in Hom is lewe en lig. Lewe verwys na beide fisiese lewe en geestelike lewe; lig dui op waarheid, verstand, openbaring. Wanneer Johannes sê “die lewe was die lig van die mense”, verbind hy die konsep van lewe direk aan insig en rede wat God aan mense gee. Ons kan dit só verstaan: omdat alle dinge deur die Logos geskep is, dra die skepping die stempel van rasionele orde (dink aan natuurwette en wiskunde wat die heelal verstaanbaar maak). En omdat die mens deur die Logos gemaak is, het ons die lig van verstand om dié orde te kan raaksien. Ons lig (ons vermoë om te ken) kom van die Lig (die Goddelike Verstand). Vers 5 beklemtoon dat hierdie lig sterker as duisternis is; die duisternis van sonde en onkunde kan dit nie uitdoof of oorweldig nie. Al het die sondeval die menslike verstand beïnvloed (ons dink nou dikwels verdorwe of verward), het God se Lig in Christus die duisternis binnegekom om ons weer ware lewe en kennis van God te gee. Hierdie teks is ’n “hermeneutiese sleutel” omdat dit wys dat rasionaliteit en geestelike lewe uit dieselfde bron kom: Jesus die Logos. Wanneer ons dus as gelowiges ons geloof verstaan en verdiep, wandel ons in die lig wat God vir menslike rede bedoel het. Ons sien ook dat God self die brug is tussen die onbegryplike God en die menslike verstand: die Woord word vlees (Joh. 1:14) om ons verlossing en verligting te bewerkstellig. Bewussyn en rede word hier op die hoogste vlak verhef: God self neem menslike natuur (insluitende ’n menslike bewussyn) aan, wat beteken dat menslike gees vir altyd verenig kan word met die goddelike. ’n Gedagte so ontsagwekkend dat Paulus uitroep: “Ons het die denke van Christus” (1 Kor. 2:16). Kortom, Johannes 1 leer dat God die oorsprong van alles is, én spesifiek die oorsprong van ons lewe en lig (bewussyn en verstand). Sonder Hom sou niks bestaan nie, en sonder sy lig sou ons niks kon ken nie.

Spreuke 20:27 – “Die gees van die mens is ’n lamp van die HERE, dit deursoek al die kamers van die binneste.” (1933/53-vertaling)

Hierdie wysheidspreuk erken dat die menslike gees (Hebreeus: neshamah, die lewensasem of siel) ’n besondere gawe van God is. Dit word beeldlik beskryf as ’n lamp van die Here binne-in die mens, wat die binneste kamers deursoek. Met ander woorde, God het aan die mens ’n innerlike lig gegee waarmee hy homself kan ondersoek en verstaan. Selfbewussyn, rede en gewete is alles funksies van hierdie “lamp” wat helder skyn in ons hart (die binneste kamers verteenwoordig ons gedagtes en motiewe). Dat dit “van die HERE” is, beteken God is die Bron van ons bewussyn en sin vir waarheid. Interessant genoeg wys kommentatore op ’n kontras: teenoor God se almag en onbegryplike wese (vers 26 en 24 van die hoofstuk praat oor konings en die Here se wete), erken hierdie vers dat God tog ’n stukkie lig in elke mens geplaas het (algemene genade sou teoloë dit noem) sodat ons kan onderskei tussen goed en kwaad en na Hom kan soek. In die lig van die Nuwe Testament besef ons dat hierdie “kers” in die mens egter beperk en soms flou is (deur sonde getemper), en dat ons die Lig van Christus nodig het om ten volle verlig te word (Joh. 1:9). Tog bly dit waar: elke mens het ’n God-gegewe bewussyn en gewete wat soos ’n kersvlammetjie die donker van ons diepste gedagtes kan belig. Dit maak ons onderskeibaar van diere. Hulle het nie so ’n lamp van die Here in hul binneste nie. Die tweede deel, “deursoek al die kamers van die binneste,” beklemtoon die ondersoekende aard van ons gees: ons kan onsself beoordeel, ons eie gedagtes dophou, introspeksie doen en onsself ken. ’n Materiële ding kan homself nie ken nie; ’n klip weet niks van sy binnekant nie. Maar God het ons geestelike vermoë gegee om selfs onsself dop te hou. Uiteindelik moet ons erken: hierdie “lampie” is van die Here. Ons selfkennis en gewete is daar omdat Hy, die Skepper, sy lig aan ons geleen het. Dit maak ons verantwoording teenoor Hom soveel groter: wat maak ons met die lig wat ons het? Gebruik ons dit om Hom te vind en te eer, of doof ons dit uit deur onsself te verhard? Spreuke 20:27 laat ons nadink oor die wonder dat God so naby elkeen van ons is. Hy het ’n vonk van sy lig in ons verstand geplaas.

Romeine 12:2 – “En word nie aan hierdie wêreld gelykvormig nie, maar word verander deur die vernuwing van julle gemoed, sodat julle kan beproef wat die goeie en welgevallige en volmaakte wil van God is.” (1933/53-vertaling)

Hierdie oproep van die apostel Paulus skakel direk met ons tema. Hy skryf aan gelowiges dat hulle denke (“gemoed” beteken verstand of denkingswyse) hernu moet word. Let op: God verwag van sy kinders nie om hulle verstand af te skakel in die geloof nie, maar eerder om dit te laat vernuwe. Die wêreld (die samelewing sonder God) oefen druk uit om ons in sy vorm te giet (“gelykvormig” te maak), ’n vorm wat dikwels bestaan uit verdraaide denkpatrone, leuens en selfgesentreerdheid. In stede daarvan moet Christen-gelowiges anders begin dink. Hulle denke moet getransformeer word deur die waarheid van God. Hier sien ons dat die Bybel ’n hoë siening van die menslike verstand het: dis juis die slagveld waar verandering plaasvind. God wil ons “koppe regkry” sodat ons harte en lewens kan volg. Wanneer ons denke deur sy Woord en Gees vernuwe word, kan ons uiteindelik onderskei wat sy wil is – wat waarlik goed en aanvaarbaar en volmaak is. Met ander woorde, geestelike groei behels intellektuele vernuwing: om ou leuens en skewe idees af te lê en God se gedagtes toe te laat om ons denke oor te neem. Hierdie vers weerspreek die idee dat geloof anti-intellektueel is. Inteendeel, dit bevestig dat ons rasionele bewussyn ’n sleutelinstrument is in God se proses om ons heilig te maak. Die vers gebruik die passiewe “word verander.” Dit impliseer dat God self deur sy Gees hierdie vernuwing in ons werk, terwyl ons ons daaraan moet onderwerp (deur sy Woord in ons gedagtes in te prent, ensovoorts). Vir ons huidige bespreking, is die implikasie duidelik: Die menslike verstand is nie bedoel om in rebellie teen God ontsyfer te word nie, maar om herskep te word volgens God se waarheid. Wanneer ’n materialis sê die brein is net ’n lukrake orgaan sonder hoër doel, kan ons wys op Paulus se lering: die verstand het ’n geestelike bestemming. Dit moet vernuwe word om God te ken. Ons gees is dus geskape met die potensiaal om ingeskakel te word op God se wil. Dit gee die menslike brein ’n byna heilige waardigheid: daardeur kan ons God se stem hoor en sy wil beproef. Geen stoflike evolusieteorie kan verklaar waarom blote materie so iets sou kon of móés doen nie. Maar as God die Skepper is, maak dit sin dat Hy sy skepsels se denke so ingerig het dat hulle met hul Skepper in verbinding kan tree. Romeine 12:2 is ’n troos en ’n uitdaging: God roep ons om anders te dink as die wêreld, en Hy maak dit moontlik deur ons denke nuut te maak. Die einddoel is kennis van sy wil, iets wat wys dat ons bewussyn se hoogste vervulling gevind word wanneer dit in lyn is met God se waarheid.

Besprekingsvrae

• Bewussyn en menswaardigheid: Hoe beïnvloed die wete dat jy na God se beeld geskape is, jou siening van jouself en ander mense? Indien die mens blote toevallige materie was, sou bewussyn en persoonlikheid net tydelike illusies wees – hoe sou dit menswaardige behandeling beïnvloed? Deel voorbeelde van hoedat ’n hoë of lae siening van bewussyn konkrete gevolge het in hoe ons mekaar behandel.

• Die Hardepad van Bewussyn: In watter opsig vind jy jou eie bewussyn moeilik om te verstaan? Dink aan dinge soos drome, kleure, smake, pyn of emosies – is daar iets waarvan jy voel: “Hoe op aarde kan my brein dít voortbring?” Hoe hanteer jy hierdie misterie in jou alledaagse lewe? Lei dit jou tot nuuskierigheid, tot verwondering, of dalk twyfel? Bespreek hoe ons as gelowiges oor die onverklaarbaarheid van sekere ervarings dink – sien ons dit as ’n gaping vir God se werking, of eenvoudig as ’n grens vir menslike wetenskap?

• Vrye wil en verantwoordelikheid: Glo jy dat jy werklik keuses kan maak, of voel jy soms alles is maar net “vooruit bepaal” deur jou biologie of omstandighede? Hoekom is dit belangrik vir jou om te glo in (of te twyfel aan) jou vrye wil? Indien ons geen ware keuse het nie, wat sou dit beteken vir hoe ons mense aanspreeklik hou (bv. in die regstelsel, of wanneer ons iemand vergewe of verwyt)? Hoe versoen jy God se soewereiniteit met ons menslike keuses – dink jy God se bestuur van die wêreld laat ruimte vir menslike wilsvryheid, en hoe versterk dit jou begrip van bewussyn?

• Rede en geloof: Het jy al die argument gehoor dat “geloof onredelik is” of dat wetenskap alle antwoorde het? Hoe reageer jy daarop in die lig van wat ons in hierdie sessie bespreek het oor die grense van ’n suiwer wetenskaplike verstaan van dinge soos bewussyn, moraliteit en rasionaliteit self? Deel of bespreek hoe jou Christelike geloof jou denkvermoë verbeter en lei, teenoor hoe dit dalk sou wees om sonder geloof te probeer sin maak van jou eie gedagtes. Kan jy saam met C.S. Lewis instem dat om in God te glo jou juis rede gee om jou denkprosesse te vertrou?

• Gees en verhouding met God: Romeine 12:2 praat van die vernuwing van die gemoed om God se wil te ken. Kan jy ’n tyd onthou toe jou denke (jou perspektief of verstaan van iets) verander het namate jou verhouding met God gegroei het? Deel gerus hoe ’n insig uit die Bybel of gebed jou manier van dink oor jouself, die wêreld of God verander het. Hoe verskil hierdie “vernuwings-proses” van blote intellektuele opleiding? Hoe ervaar jy die Heilige Gees se rol in jou gedagtes – byvoorbeeld om jou van verkeerde gedagtes te oortuig, of jou te herinner aan Skrifwaarhede wanneer jy dit nodig het? Hierdie vrae help ons prakties dink oor hoe ons bewussyn deel word van ons geestelike lewe: Waar sien jy die “lamp van die Here” in jou brand om jou nader aan Hom te trek?

Aanbevole Leeswerk

• J.P. Moreland – Consciousness and the Existence of God: A Theistic Argument (2008) ’n Grondige filosofiese werk deur ’n vooraanstaande Christen-filosoof. Moreland argumenteer dat die bestaan van onafhanklike, nie-reduseerbare bewussyn beter verklaar kan word deur te verwys na ’n immateriële siel en uiteindelik ’n Goddelike Gees, as wat dit kan deur enige materialistiese teorie. Hoewel tegnies en akademies van aard, bied die boek kragtige redenasies waarom die “argument vanuit bewussyn” ’n dwingende saak vir God se bestaan uitmaak.

• C.S. Lewis – Miracles (1947) In hierdie klassieke apologetiese werk ondersoek Lewis die gronde vir wonderwerke en bo-natuurlike ingrype. Veral relevant vir ons tema is hoofstuk 3-5, waar hy die “kardinale moeilikheid van naturalisme” bespreek – juis die probleem dat, as daar geen Intelligensie agter die heelal is nie, ons geen vertroue in ons eie denke kan hê nie. Met helder logika en kenmerkende beeldspraak (bv. die melkkan-voorbeeld) wys Lewis hoe rasionaliteit self ons lei na erkenning van ’n hoër Rasionele Bron. Die boek is met fiksie en voorbeelde geskryf en is toeganklik vir die algemene leser.

• Thomas Nagel – Mind and Cosmos: Why the Materialist Neo-Darwinian Conception of Nature is Almost Certainly False (2012) Nagel is ’n ateïstiese filosoof wat tog een van die skerpste kritici van reduktiewe materialisme geword het. In hierdie opspraakwekkende werk argumenteer hy dat bewussyn, denke en waarde nie toevallige neweprodukte van blinde evolusie kan wees nie. Hy verwerp wel tradisionele teïsme, maar stel voor dat ’n soort teleologie of doelgerigtheid ingebou moet wees in die natuur. Lesers sal Nagel se eerlike erkenning van naturalisme se tekortkominge waardeer. Die boek daag aanvaarste aannames uit en bevestig ironies ons standpunt: dat die gees/materie-probleem die huidige wetenskaplike paradigma te bowe gaan. (Let wel: Nagel skryf uit ’n sekulêre oogpunt, maar baie van sy punte klop met Christelike insigte oor die uniekheid van verstand.)

• Alvin Plantinga – Where the Conflict Really Lies: Science, Religion, and Naturalism (2011) ’n Moderne klassieke teks deur een van die voorste lewende filosowe van godsdiens. Plantinga toon aan dat daar geen ware konflik tussen ware wetenskap en geloof in God is nie, maar wél ’n konflik tussen naturalistiese filosofie en die veronderstellings van ons denke. Hy bespreek die Evolutionêre Argument teen Naturalisme: die idee dat as ons brein net deur ongelykte evolusie gevorm is vir oorlewing, het ons geen rede om sy uitsette (geloofsoortuigings) as waar te ag nie – wat naturalisme ondermyn. Hierdie boek gee ’n wyer konteks, maar hoofstukke wat handel oor die betroubaarheid van kognitiewe vermoeëns en hoe bewussyn en rede eintlik verwag kan word in ’n teïstiese wêreld, sluit direk aan by ons tema. Dit is soms tegnies, maar Plantinga se humor en duidelike voorbeelde help om die argumente toeganklik te maak.

(Hierdie vier bronne bied ’n sterk fondament vir verdere denk oor bewussyn vanuit ’n Christelike perspektief. Moreland en Plantinga gee filosofiese diepte en argumente; Lewis bied ’n literêre en apologetiese benadering; Nagel gee ’n eerlike buitestander se kritiek op materialisme. Saam sal hulle jou help sien hoe geloof en rede hand-aan-hand gaan en hoe die raaisel van bewussyn helder word in die lig van God se waarheid.)

Bibliografie

Primêre Bron

• Hart, David Bentley. The Experience of God: Being, Consciousness, Bliss. New Haven: Yale University Press, 2013. (’n Moderne werk wat drie fundamentele aspekte van werklikheid – Bestaan, Bewussyn en Vervulling – ontleed as leidrade na God. Hierdie reeks is deels geïnspireer deur Hart se insigte oor hoe bewussyn binne ’n teïstiese raamwerk verstaan kan word.)

Filosofie van Bewussyn en Godsdiens

• Moreland, J.P. Consciousness and the Existence of God: A Theistic Argument. New York: Routledge, 2008. (Akademies geskrewe, stel die “argument vanuit bewussyn” sistematies uiteen. Moreland voer aan dat materialisme nie kan rekening hou met bewussyn se eienskappe nie, terwyl teïsme dit verwag. Bevat ook ’n goeie bespreking van nie-fisiese bewysgronde in die mens, soos libertariese vrye wil en intensionele objektiwiteit.)

• Plantinga, Alvin. “The Evolutionary Argument against Naturalism.” In Where the Conflict Really Lies: Science, Religion, and Naturalism, 307–350. New York: Oxford University Press, 2011. (Plantinga se invloedryke argument dat as mens sowel evolusie as filosofiese naturalisme aanhang, ondermyn jy die betroubaarheid van jou eie denke – ’n selfweerleggende posisie. Hy betoog dat geloof in ’n rasionele Skepper ’n meer koherente verklaring is vir hoekom ons kognitiewe vermoeëns oor die algemeen waarheid soek en vind.)

• Lewis, C.S. Miracles. London: Geoffrey Bles, 1947. (Sien veral Hoofstuk 3, “The Self-Contradiction of the Naturalist”, waar Lewis die argument maak dat blote materie geen bewussyn of geldige denke kan oplewer nie. Hy gebruik beeldryke taal om te wys dat as ons gedagtes net soos melk uit ’n omgestampte kan is, ons geen rede het om hul inhoude as *kaart van die werklikheid te vertrou nie. ’n Tydlose en leesbare klassieke.)*

• Nagel, Thomas. Mind and Cosmos: Why the Materialist Neo-Darwinian Conception of Nature Is Almost Certainly False. New York: Oxford University Press, 2012. (Nagel, ’n gerespekteerde filosoof van die gees, daag die wetenskaplike ortodoksie uit deur te sê dat die huidige materialistiese raamwerk onvoldoende is om bewussyn, denke en waardes te verklaar. Hy stel nie ’n God voor nie, maar sy erkenning dat iets wesenliks skort, word wyd aangehaal in die debat oor bewussyn. Die boek is tegnies op plekke, maar kort – en sy eerlikheid laat die leser met die vraag: as nie materialisme nie, *wat dan? Ons kursus beantwoord daardie vraag in teïsme.)*

• Kuhn, Robert Lawrence. “A Landscape of Consciousness: Toward a Taxonomy of Explanations.” ISSR Science & Religion Review (Augustus 2024). (’n Onlangse artikel/blog deur Kuhn – verbonde aan *Closer to Truth – waarin hy ’n omvattende lys maak van verskillende teorieë oor bewussyn, van die mees fisiese tot die mees geestelike. Hy gebruik ’n spektrum-model en bespreek oorvleueling en teenstrydighede tussen teorieë. Hierdie bron toon hoe kompleks en divers die veld is, en dien as bevestiging dat geen eenvoudige reduksionistiese antwoord algemeen aanvaar word nie. Kuhn se werk beklemtoon dat bewussyn verstaan moet word op ’n manier wat moontlik buite die grense van konvensionele natuurwetenskap strek.)*

Klassieke en Gedagte-eksperiment Bronne

• Nagel, Thomas. “What Is it Like to Be a Bat?” Philosophical Review 83, no. 4 (1974): 435–450. (Die baanbrekersartikel wat die onherleibare subjektiewe karakter van bewussyn bespreek. Nagel stel voor dat al weet ons alles oor ’n vlermuis se fisiologie, ons steeds nie sal weet *hoe dit is om ’n vlermuis te wees nie. Hierdie werk het die frase “what is it like” sinoniem gemaak met die bewussynsprobleem.)*

• Jackson, Frank. “Epiphenomenal Qualia.” The Philosophical Quarterly 32, no. 127 (1982): 127–136. (Artikel waarin Jackson die denkeksperiment van “Mary die kleurwetenskaplike” voorstel. Hy gebruik dit om te argumenteer dat daar *nie-fisiese kennis (qualia) is, wat impliseer dat fisikalisme onvolledig is. Alhoewel Jackson later sy posisie gewysig het, bly hierdie opstel ’n klassieke uitdaging aan enige full-blown materialistiese teorie van verstand.)*

• Chalmers, David. “Facing Up to the Problem of Consciousness.” Journal of Consciousness Studies 2, no. 3 (1995): 200–219. (Chalmers, ’n vooraanstaande bewussynsfilosoof, het dié invloedryke artikel geskryf waarin hy die onderskeid tref tussen die *“maklike probleme” van bewussyn (bv. funksies en gedrag verklaar) en die “moeilike probleem” (hoekom daar subjektiewe ervaring is). Hy argumenteer dat die moeilikste vraag onoplosbaar lyk met ons huidige begrip en dalk ’n nuwe benadering verg. Hierdie artikel populariseer die term “Hard Problem” en is relevant as agtergrond vir waarom qualia so ’n kopkrapper is in wetenskaplike kringe.)*

Bybelse Verwysings en Kommentaar

• Die Bybel: Afrikaans 1933/1953-vertaling. (Skrifaanhalings in hierdie lesing is uit die betroubare 1933/53-vertaling geneem. Sleutelteksgedeeltes sluit in Genesis 1:27 (die mens as beeld van God), Johannes 1:1–5 (Christus as die Goddelike Woord en Lig van mense), Spreuke 20:27 (die gees van die mens as lamp van die Here) en Romeine 12:2 (vernuwing van die gemoed).)

• Henry, Matthew. Matthew Henry’s Commentary on the Whole Bible (1706), kommentaar op Spreuke 20:27 en Johannes 1. (’n Toeganklike, vroom kommentaar uit die 18de eeu. By Spreuke 20:27 merk Henry op dat die mens ’n verstand het wat “soos ’n lamp deur God aangesteek is” – al is dit weens sonde nou gedemp, getuig dit steeds van ’n hoër Lig nodig vir volkome insig. By Johannes 1 beklemtoon hy dat alle lig wat mense het, geleende lig van Christus, die ewige Woord, is. Sulke ou kommentare verbind teologiese waarhede met praktiese toepassing in geloof.)

• Van Genderen, J. & Velema, W.H. Beknopte Gereformeerde Dogmatiek. Pretoria: VVW, 1992. (Hoofstuk oor die Mens as Beeld van God.) (Hierdie dogmatiek-handboek (oorspronklik in Nederlands, beskikbaar in Afrikaans) bespreek wat dit beteken dat die mens na God se beeld gemaak is – insluitend ons verstand en wil as deel van daardie beeld. Dit bied ’n deeglike historiese en Skriftuurlike oorsig, en beklemtoon dat die volle herstel van die beeld van God in die mens tot stand kom deur die vernuwing in Christus – wat insluit die “vernuwing van ons denke” volgens Romeine 12:2.))