Evolusie kan verklaar hoe ons ’n gewete gekry het, nie of dit die waarheid praat nie
Kort antwoord: Evolusie kan dalk verduidelik hoe ons aan morele gevoelens gekom het. Dit kan nie sê of daardie gevoelens iets waars raaksien nie, en as hulle net oorlewingsgereedskap is, is “wreedheid is verkeerd” nie meer waar as “wreedheid is nuttig” nie.
Die verduideliking in die biologieklas of op YouTube is netjies. Groepe wat saamgewerk, gedeel en mekaar opgepas het, het beter oorleef. Hulle gene is oorgedra. So het ons ’n gewete gekry. “Moraliteit is net evolusie,” sê die stem. “’n Oorlewingstrategie. Niks meer nie.”
En jy dink aan die keer toe jy naar gevoel het oor ’n kind wat geboelie word. Was dit net jou gene wat praat?
Wat waar is
Begin by wat waar is. Dit is heel moontlik dat die biologie baie verklaar van hoe ons aan medelye en ’n sin vir regverdigheid gekom het. Ander sosiale diere toon ook iets daarvan.
Dit hoef ’n Christen nie bang te maak nie. Die Gereformeerde belydenis is dat God deur natuurlike prosesse werk, nie net in die gapings tussen hulle nie. Die Bybel sê God het sy wet in ons harte geskryf. Dit sê nie hoe lank Hy daaroor gewerk het nie.
Twee vrae, nie een nie
Maar hier is twee vrae wat maklik saamsmelt. Die eerste: hoe het ons aan morele gevoelens gekom? Die tweede: sien daardie gevoelens iets waars raak?
Dink aan jou oë. Hulle het ook ’n geskiedenis. Maar ons vertrou hulle omdat daar ’n wêreld daar buite is wat hulle raaksien. Die vraag oor jou gewete is dieselfde: is daar iets wat dit raaksien, of nie?
As moraliteit net ’n oorlewingstrategie is, is die antwoord nee. Dan sien jou gewete nie goed en kwaad raak nie, net wat jou voorouers se gene gehelp het om aan te gaan. Die filosoof Michael Ruse, self geen Christen nie, het dit in 1985 saam met die bioloog E. O. Wilson eerlik gestel: op dié siening is ons gevoel dat ons morele plig werklik is, ’n illusie wat ons gene ons laat glo sodat ons saamwerk.
En dan raak dit ongemaklik. Wreedheid het in die geskiedenis dikwels baie goed gewerk vir die sterkes se oorlewing. As oorlewing die enigste maatstaf is, is “wreedheid is verkeerd” nie meer waar as “wreedheid is nuttig” nie. Albei is net strategieë.
Die draai
Byna niemand wat die beswaar maak, lewe so nie. Hulle sê nie slawerny was ’n swak oorlewingstrategie nie. Hulle sê dit was verkeerd. Jy kan nie verontwaardig wees oor ’n strategie nie. Jy kan net verontwaardig wees oor ’n onreg.
En as oorlewing alles verklaar, verklaar dit ook jou redenasie, die argument van die beswaar ingesluit. Dan is daar geen rede om te dink die argument is waar nie, net dat dit nuttig was.
Die Christen hoef nie die biologie te ontken nie. God kon die lang pad gebruik het om ons ’n gewete te gee. Maar dan praat die gewete van iets werkliks, soos die oog van lig.
Volgende keer
As iemand sê moraliteit is net evolusie, vra: “Is wreedheid verkeerd, of net ondoeltreffend?”
Die meeste mense antwoord baie vinnig. Daardie spoed is self interessant.
Gaan dieper
Evolution may explain how we got a conscience, not whether it tells the truth
Short answer: Evolution may explain how we came by moral feelings. It cannot say whether those feelings see anything true, and if they are only survival tools, “cruelty is wrong” is no truer than “cruelty is useful”.
The explanation in biology class or on YouTube is neat. Groups that cooperated, shared and looked after one another survived better. Their genes were passed on. That is how we got a conscience. “Morality is just evolution,” says the voice. “A survival strategy. Nothing more.”
And you think of the time you felt sick about a child being bullied. Was that just your genes talking?
What is true
Start with what is true. It is quite possible that biology explains a great deal about how we came by compassion and a sense of fairness. Other social animals show something of it too.
That need not frighten a Christian. The Reformed confession is that God works through natural processes, not only in the gaps between them. The Bible says God wrote his law on our hearts. It does not say how long he took over it.
Two questions, not one
But here are two questions that easily melt into one. The first: how did we come by moral feelings? The second: do those feelings see anything true?
Think of your eyes. They have a history too. But we trust them because there is a world out there that they see. The question about your conscience is the same: is there something it sees, or not?
If morality is only a survival strategy, the answer is no. Then your conscience does not see good and evil, only what helped your ancestors’ genes carry on. The philosopher Michael Ruse, himself no Christian, put it honestly in 1985 together with the biologist E. O. Wilson: on this view, our sense that moral duty is real is an illusion our genes make us believe so that we will cooperate.
And then it gets uncomfortable. In history, cruelty has often worked very well for the survival of the strong. If survival is the only measure, “cruelty is wrong” is no truer than “cruelty is useful”. Both are just strategies.
The turn
Hardly anyone who makes the objection lives like that. They don’t say slavery was a poor survival strategy. They say it was wrong. You cannot be outraged at a strategy. You can only be outraged at an injustice.
And if survival explains everything, it also explains your reasoning, the objection’s own argument included. Then there is no reason to think the argument is true, only that it was useful.
The Christian need not deny the biology. God may have used the long road to give us a conscience. But then the conscience speaks of something real, as the eye does of light.
Next time
When someone says morality is just evolution, ask: “Is cruelty wrong, or just inefficient?”
Most people answer very quickly. That speed is itself interesting.